لە 7 ئەرا 3 زاڕوو.. ئەڕاچە عراقییەیل خیزان بۊچگ هەڵوژن؟
شەفەق نیوز- بەغداد
عراق کەمەوبۊنیگ پلەبەپلە لە ریژەیل گەشەی دانیشتگەیل وەخوەی دوینێد، هاوەخت وەگەرد کەمەوبۊن ریژەیل زایین، لە سای ئاڵشتکارییەیل کۆمەڵایەتی و ئابووری زویوەزوی کە هاوبەش بۊنە لە لەنوو داڕشتن نووڕین خیزانەیل ئەرا بڕ خیزانەگە، وەگەرد بەرزەوبۊن هوشیاری لەلای ژنەیل وە رخبارییەیل ژنخوازین و خەرج ئیوەتکردن مناڵەیل و هەوەجەیل دابینکردن ژیانیگ جیگیر ئەرایان.
راوێژکار سندووق نەتەوە یەکگرتگەیل ئەرا دانیشتگەیل، مەهدی عەلاق، لە سەرەتای ئی مانگە خەوەردا لە کەمەوبۊن ریژەی گەشەی دانیشتگەیل لە عراق وەراورد وە دوو دەیەی گوزەشتە، و لە خود وەخت دیاری کرد کە گەشەگە هێمان بەرزە، وەلی لە 3 لەسەد ئەرا 2.5 لەسەد کەمەو بۊە.
عەلاق دەسنشان ئەرا ئەوە کرد کە ئی ریژە، وەگەرد مەننی وە بەرزی وەراورد وە ریژەی جەهانی کە رەسێدە 1.1%، کەمەوبۊنیگ راسگانی لە گەشەی دانیشتگەیل عراق نیشان دەێد، کە ئیسە رەسێدە 2.51%.
لەڕۊ پزیشکییەو
خانمە پسپۆڕ ژنانە دکتۆر نیداڵ بەغدادی، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دووپات کەێد، کە ریژەیل زایین ژنەیل مەوقەی هەشتایەیل سەدەی گوزەشتە ناوەین 6 ئەرا 7 زایین بۊە، لە وەختیگ ئیسە ئەرا نزیکەی 3 زایین کەمەو بۊە.
زیاتر ئۊشێد کە ئی کەمەوبۊنە لە ریژەیل لەداڵگبۊن هاوبەش بۊە لە کەمەوبۊن گەشەی دانیشتگەیل، و دیاری کرد رێژەی گەشەگە کە وەرجە یە رەسیە 3%، ئیسە لە 2% رەد نیەکەێد.
بەغدادی، یە گلەو دەێد ئەرا بڕیگ لە هوکارەیل، کە دیارتریینیان دۊاکەفتن تەمەن ژنخوازینە و هوشیاری فرەیگ لە ژنەیل وە وەرپرسیاریەتی ئیوەتکردن زاڕووەیل و دابینکردن هەوەجەیەیلیان، ئەوەگ هاوبەش بۊە لە کەمەوبۊن ریژەیل لەداڵگبۊن.
وەلی ئی کەمەوبۊنە، وەقسەی بەغدادی، ئەو راسیە ئاڵشت نیەکەێد کە عراق هێمان ریژەیل زایین بەرزیگ توومار کەێد، وە تایبەت لە ناوچە ئاواییەیل، وە مدوو نەریتە کۆمەڵایەتییەیل، و وباس بۊین بریگ لە بیماریەیل هاوچەرخ کرد کە شایەت بوونە ریگر لە زایین لەلای ژنەیل، لەناویانیش کیس خادان، و گیران کەناڵ فالۆپ، و چەن بیمارییگ ترەک.
وزیاتر ئۊشێد کە کێشەیل دەروینیسش هەس کە هاوبەش بۊنە لە دۊاکەفتن هاوسەرگیری، لە شان هوکارەیلیگ پەیوەندیدار وە سیستەم خوەراکی، کە شایەت بوونە مدوو کێشەیل تەندروسی، لەناویانیش چاخی کە وە یەکیگ لە کێشە ئیسەییەیل هەژمار کریەێد کە شایەت کاریگەری لەبان پیتداری ژنەیل بکەێد، و هەوەجە وە بەرنامەیل چارەسەری و پلانەیل ستراتیژی دیرێد.
مدوو ئابووری
ژنەیل و دۊتەیل کارکەر لە هەردوگ کەرت گشتی و تایبەت وە یەکیگ لەو چینەیلە هەژمار کریەین کە زیاتر ئارەزوو کەمەوکردن شمارەی هاوردن مناڵەیل کەن، لە ئەنجام هەوەجەیان وە کار و خوازینەیلی.
زەینەب رکابی، کە فەرمانبەریگە لە یەکیگ لە وەزارەتەیل، دیاری کەێد، کە "بار قورساییەیل ژیان ئیسە ری وە هاوردن زیاتر لە دوو مناڵ نیەێد".
لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز، هەمیش ئۊشێد کە "جیاوازییگ چۊنیەتی لە ژیان هاوچەرخ لەڕۊ ئابووری و کۆمەڵایەتییەوەهەس، چۊنکە مناڵ هەوەجە وە ئامادەکردن و چەودیارییگ دیرێد کە شایەت داڵگەیل نەتۊنن پەیای بکەن وە مدوو گریەداینیان وە کار و شەکەتبۊن و تەنکی وەخت و چشتەیل ترەک".
دیاری کەێد کە "فرەیگ لە ژنەیل ئیسە رخداری هاوردن شمارەیگ فرە لە مناڵەیل فامن، وە مدوو ئەو شوینەوارە نەرێنییەیلە کە لەلیەو پەیا بوود"، و دووپات کەێد کە ئەو مناڵە کە تەمەنی یەک ساڵە خەرجی زیاتر لە نیم ملیۆن دینار مانگانە خەێدە بان داڵگ و باوگی.
هەمیش وتیش کە مناڵەگەی کە تەمەنی ساڵ و نیمیگە لە یەکیگ لە باخچەیل مناڵەیل توومار کریاگە، لەوەرانوەر بەشدارییگ مانگانە کە رەسێدە 400 هەزار دینار، و بڕ 100 هەزار دیناریش ئەرا هامشوو خریەێدە بانی، لە شان خەرجییەیلیگ ترەک تایبەت وە شیر و پڕتاڵ و خەرجی بازییەیل.
ئۊشێدیش "ئی خەرجە ئەرا یەک مناڵ مانگانە دریەێد، ئەی چۊ بوود ئەگەر شمارەی مناڵەیل زیاتر بوود؟"، و دیاری کەێد کە "چەودیاریکردن مناڵ و گرنگیداین وەپی وەرپرسیاریەتییگ گەورەس، پێچەوانەی ئەوەگ لە وەرجە یە بۊ، چۊنکە ئیسە گشت چشتیگ دەور مناڵەگە گرێد، لە شاشەیلەو تا ناو جادەیل و مەکتەوەیل".
وەی قسە کووتایی وە باسەیلی تیەرێد کە هوکار ئابووری فرەیگ لە ناکۆکییە خیزانییەیل لەباوەت زیایکردن شمارەی لەداڵگبۊن یەکلاوە کەێد، وە تایبەت لەلای چین ناوەڕاس.
و تەقینەوەی دانیشتوەیل لە هەر وڵاتیگ بوودە مدوو بڕانن سەرچەوە سروشتییەیل، چۊ ئاو و خوەراک، و زیایبۊن فشار لەبان ژیرخانەیل، چۊ مەکتەوەیل و خەسەخانەیل، وەگەرد بەرزەوبۊن رسژەیل بیکاری و بڵاوبۊنە گەڕەکە هەڕەمەکییەیل و لاتی.
هەرلیوا، شارەزای ئابووری حەسەن عەتابی، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دووپات کەێد، کە "کەمەوبۊن گەشەی دانیشتگەیل لە عراق فشار لەبان بودجەی گشتی کەمەو کەێد"، و دیاری کرد کە "کەمەوبۊن گەشەگە لە ساڵەیل دۊایی فرە دیار نییە، و نەۊسە مدوو کەمەوکردنیگ لەبان بودجە و سەرچەوەیل".
دۊنێد کە "بڕ خەرجکردن گشتی ئیسە وەگەرد سەرچەوەیل نیەگونجێد، وە تایبەت کە ئابووری عراقی نەفتی و یەکلایەنەس"، و وتیش کە " ئەگەر کەمەوبۊن گەشەی دانیشتگەیل وەردەوام بۊ مەوقەی دە ساڵ ئاییندە، ئەوە لە بانان بوودە مدوو وازبۊین لە قەیرانە ئابووری و خزمەتگوزارییەیل".
عەتابی دەسنشان ئەرا ئەوە کەێد، کە "کەمەوبۊن ریژەیل گەشەی دانیشتگەیل وە یەکیگ لە چارەسەرەیل وەرەونوابردن و خاسەوکردن ئابووری هەژمار کریەێد، وەو مەرجەگە کە کاراکردنیگ راسگانی ئەرا کەرتە زینگەیل ترەک وەگەردی بۊد، چۊ پیشەسازی و کشتوکاڵ و گەشتیاری و ئەوانەی تر و دەروازەیل".
عراق لە ساڵەیلیگەو لە قەیرانەیل ئابووری و بڵاوبۊن بیکاری ناڵێد، لە شان کەمەوبۊن ئاست خزمەتگوزارییە گشتییەیل و بڵاوبۊن گەڕەکە هەڕەمەکییەیل و دیاردە کۆمەڵایەتییە جیاوازەیل.
وەپای شارەزایەیل، فرەیگ لە دەرەنجامە کۆمەڵایەتییەیل لەلی پەیا بۊە کە ناچار بڕیگ لە هاووڵاتییەیل کردگە تا وە قۊلی لە راسی وڵاتەگە و ئاییندەی بنووڕن، کە لە بانیانەو قەوارەی خیزانە و توانای دابینکردن ژیانیگ جیگیر ئەرا ئەندامەیلی.
خیزان بۊچگ.. فامستنە زاڵەگەی ئیسە
لە لای خوەییشەو، مەناهیل ساڵح، خانمە توێژەر لە دەروینناسی کۆمەڵایەتی، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد، کە "فشارە دەروونییەیل و رخ لە ئاییندە، وەگەرد سەختی وەدیهاوردن هاوسەنگی ناوەین کار و ژیان خیزانی، ناچار فرەیگ لە هاوسەرەیل کردگە تا هاوسەرگیری دۊا بخەن یا تەنیا شمارەیگ کەمتر لە مناڵەیل بخەنەو".
دیاری کەێد کە "ژن کارکەر تویش رخبارییگ دووقات بوود ناوەین هەوەجەیل کار و وەرپرسیاریەتییەیل داڵگایەتی".
دیاری کەێد کە "وەردەوامبۊن ئی هوکارەیلە شایەت بوودە مدوو چەسپانن شیواز خیزان بۊچگ لە کۆمەڵگەی عراقی"، وتیش کە "بڕیار زایین لەلای چین فراوان لە خیزانەیل بۊەسە بڕیاریگ کە فتراق لەلی خریاس کە پەیوەندیدارە وە توانا لەبان پەیاکردن فێربۊن و چەودیاری تەندروسی و نیشتەجیبۊن و ئاست ژیان گونجیاگ ئەرا مناڵەگە".
بیجگە یەیش، هاووڵاتی سەیف سەڕای، کە باوگ دوو مناڵە، ئۊشێد کە رەوشە ئابوورییەیل هیشتنە لەنوو لەباوەت زیایکردن شمارەی ئەندامەیل خیزانەگەی بنووڕێد، و ئاشکرا کەێد کە ئیوەتکردن مناڵ ئمڕوو بۊەسە وەرپرسیاریەتییگ خەرجدار، کە لە دایەنگە و فێربۊنەو دەسوەپی کەێد و تەنیا لە دابینکردن خوەراک و پڕتاڵ و چەودیاری تەندروسی کوڵەو نیەکریەێد.
لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز، زیاتر ئۊشێد کە "خیزان بۊچگ توانایگ گەوراتر دەێدە داڵگ و باوگ ئەرا گرنگیداین وە مناڵەیل و دابینکردن هەوەجەیەیلیان، لە جیای هاوردن شمارەیگ فرە کە نەتۊنن ژیانیگ جیگیر ئەرایان دابین بکەن".
لە قسەیلی هەمیش ئۊشێد کە "فرەیگ لە خیزانە عراقییەیل ئیسە نووڕنە چۊنیەتی ئەو ژیانە کە ئەرا مناڵەیلیان دروسی کەن، و تەنیا لەبان شمارەی مناڵەیل کوڵەو نیەکریەێد.
