تەکانەیل قورسیگ چەوەڕی عراقییەیل کەن.. چە دۊای زەۊلەرزەی دۆلار تیەێد؟

شەفەق نیوز - بەغداد

لە شەوەکی چوارشەممەو، بڕیار بەرزەوکردن نرخ فەرمی پۊل چگە ناو جیوەجیکردن، تا بازاڕ هاوتەریب لە بەغدای پایتەخت بازدانیگ لە نرخ دۆلار وەخوەیەو بۊنێد ئەرا نزیکەی 168500 دینار ئەرا هەر 100 دۆلار، لە وەرانوەر 159800 دینار لە رووژ وەرجە خوەی، وەرجە ئەوەگ ئیوارەگە گلەو بخوەێد ئەرا نزیکەی 167000 دینار، لە وەختیگ لە هەولێر پایتەخت هەرێم کوردستان نزیکەی 166700 دینار تومار کرد.

بەرزەوبۊن لەناکاو بۊە مدوو رەوشیگ لە شڵەژان لە بازاڕەیل، وەرد سەختی دیاریکردن نرخ سەنین و فرووشتن و سەرلەنوو نرخنان ئەرا کاڵا و کەلوپەلەیل، وەگەرد دەسوەپیکردن جیوەجبکردن نرخ فەرمی نوو کە رەسێدە 1520 دینار ئەرا دۆلار ئەرا سوودمەن کووتایی.

تەکانەیل بڕیارەگە

ئی بازدانە لە یەکەم رووژ جیوەجیکردن ئەو بڕیارە هات کە ئەنجومەن وەزیرەیل لە دانیشتن رووژ سێشەممەی گوزەشتە 6 تشرین یەکەم/ ئۆکتۆبەر ئیسە دادەی، وەپەی راسپاردەیگ لەناکاو لە وەزیر دارایی و پارێزگار بانکی ناوەندی.

ئەنجومەن نرخ سەنین دۆلار لە وەزارەت دارایی وە 1500 دینار، و فرووشتنی وە بانکەیل وە 1510، و ئەرا سوودمەن کووتایی وە 1520 دینار دیاری کرد، لە وەراورد وەرد 1320 دینار وەرین، یانی زیایبۊنیگ وە بڕ 20 هەزار دینار ئەرا هەر 100 دۆلار.

لە خود وەخت، وەزارەت دارایی، وسانن سەنین وەروەختی باجەیل گومرگی و ئەمانەتە باجییەیل راگەیان.

تەکانەیل بڕیارەگە تەنیا لە بازاڕ پۊل نەوسیا، بەڵکم دوکانەیل و ئەممارەیل لە بازاڕ شۆرجە و عەلوەی جەمیلە و شمارەیگ لە کۆمپانیایل پۊل و هەواڵە دەروەچەیلیان وە شیوەیگ وەختانە بەسان، وە مدوو سەختی سەرلەنوو نرخنان ئەرا کەلوپەلەیل و پابەندبۊنە بازرگانییەیل.

نرخ مسقاڵ تەڵای کەنداوی و تورکی و ئەوروپی عەیار 21 لە بەغداد لە 930 هەزار دینار لە رووژ سێشەممە، بەرزەو بۊ ئەرا 978 هەزار لە شەوەکی رووژ چوارشەممە، لە وەختیگ هەولێریش بەرزەوبۊن هاوشیوە وەخوەیەو دی.

هەرلیوا رخ و نیگەرانییەیل کیشیا ئەرا کەرت بەڵێندەرایەتی، چۊنکە یەکێتی بەڵێندەرەیل عراقی، رووژ چوارشەممە، داوا لە سەرۆک وەزیرەیل عراقی عەلی زەیدی کرد وە وازهاوردن لە جیوەجیکردن بڕیارەگە، وە هوشدارییداین لە بەرزەوبۊن خەرج چشتەیل و بارکردن و خزمەتگوزارییەیل و لەناوچگن قازانج کۆمپانیاگەیل، وە تایبەت کە شایستە داراییەیل بەسیاگ وە دەسکاری نرخ دۆلار وەرین لە 2021، وەپەی قسەی یەکێتییەگە، هێمان وە تەواوی نەیریاس.

جۊلەی پەرلەمانی

لە پەرلەمان، جۊلە دژ وە بڕیارەگە بەرزەو بۊ، کە پەرلەمانتار عودەی زاملی ئۊشێد، ئەنجومەن نوێنەرەیل لە دانیشتنەگەی، بڕیار داگە لەبان میوانداریکردن وەزیر دارایی و پارێزگار بانک ناوەندی لە دانیشتن رووژ پەنجشەممە ئەرا زانستن باوەڕپیکریای بەرزەوکردن نرخ پۊل.

زاملی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دووپات کەێد، کە بڕیارەگە وە تونی کاریگەری لەبان هاووڵاتی دەێد کە خوەی لە بنەڕەتەو تۊش شەپۆل گرانی هاتیە، وە ئاماژەداین ئەوەگ پەرلەمانتارەیل توان ئەو دۆسیەیلە کە پەیوەندی وە نرخ ئاڵوگۆڕ و گەندەڵی دیرن ئاشکرا بکەن.

یەیش هاووەخت بۊ وەرد جۊلەی پەرلەمانی فراوانتر، کە پەرلەمانتارەیل داوای ئەنجامداین دانیشتنیگ ئەرا باسکردن لەبان بڕیارەگە کردن، لە وەختیگ پەرلەمانتار سۆزان سەعد ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز راگەیان، گردەوکردن فرەتر لە 50 ئیمزا ئەرا تەرخانکردن دانیشتنیگ ئەرا باس لە لیکەفتەیلی.

لەلای خوەیەو پەرلەمانتار سەبا سەعدی لە کۆنگرەیگ رووژنامەوانی کە لە بینای پەرلەمان سازیا و پەیامنێر ئاژانس شەفەق نیوز ئامادەی بۊ، وریاداری دا لەوەگ بەرزەوکردن نرخ ئاڵوگۆڕ ئەرا چارەسەرکردن کوڵهاوردن "کڕ سوور"ە.

مدووەیل بڕیارەگە

لە وەرانوەر یە، بانک ناوەندی عراقی وەرگری لە بڕیارەگە کرد و وە "گامیگ ستراتیژی" باسی کرد ئەرا قایمکردن سەقامگیری دارایی، و لە بەیاننامەیگ دووپات لە بەشیایی یەدەگەیل بیگانەی خوەی و توانای لە پڕەوکردن داواکارییەیل دابینکردن دارایی ئەرا بازرگانی و هەواڵەیل و فرووشتن نەختینە ئەرا گەشتەکەرەیل کرد.

 بانک بازرگانی عراقی لە بەیاننامەیگ راگەیان لە وەردان نەختینە لە دراو بیگانە لەڕی کەناڵە فەرمییەیلەو ئەرا پاڵپشتیکردن بازاڕ و پڕەوکردنە هەوەجەیل چالاکییە بازرگانییەیل.

لەی رویەو، شارەزای ئابووری، ئەحمەد عەبد رەببە، دۊنێد کە بڕیارەگە بایەسە لەناو چوارچیوەی بەسەیگ ئابووری فراوانتر بخوەنریەێدەو، وە ئاماژەداین ئەوەگ بەرزەوکردن نرخ ئاڵوگۆڕ شایەت لە ناوەین 17 تا 20 تریلیۆن دینار ساڵانە ئەرا خەزێنە دابین بکەێد، وەپەی داهاتە نەفتییەیل و میکانیزمی هەژمارکردنیان لە بودجەگە.

وەلی عەبد رەببە لە خود وەخت هوشداری دەێد لەوەگ سوود دارایی بەش نیەکەێد ئەگەر خەرج هاوردەکردن وە خێرایی بچوودە بان نرخ کەلوپەل و خزمەتگوزارییەیل.

 ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد، کە بەرزەوکردن نرخ دۆلار شایەت مەودایگ گەوراتر بەێدە پیشەسازی و کشتوکاڵی عراقی ئەرا کێبڕکێکردن وەرد کاڵا هاوردەکریاگەیل، وەلی یە "خوەیکار وەدی نیارێد"، بەڵکم هەوەجە وە وزە و دابینکردن دارایی و ژیرخان و پاراستن لە خاسەوکردن ناڕەوا و ئاسانکاری رێکارەیل بەرهەمهاوردن دیرێد.

و دۊنێد کە بڕیاردان لەبان ئی کارە بایەسە لە ماوەی ئایندە پشت وە سێ نیشاندەر بوەسێد (کەلین ناوەین نرخ فەرمی و هاوتەریب، هەڵئاوسان و نرخ کەلوپەلەیل، و رادەی سوودوەرگردن کەرتەیل بەرهەمهاوردن لە خاستربۊن توانای کێبڕکێکردنیان).

باج و خەرج بەرزەوکردن نرخ

لەلای خوەیەو، مامۆستای ئابووری ناودەوڵەتی، نەوار سەعدی، دۊنێد کە گرنگترین پرسیار دۊای بڕیارەگە یەسە "کی باجی کیشێد؟"، و مەزەنە کەێد کە بەرزەوکردن نرخ لە 1320 ئەرا 1500 دینار، و 1520 ئەرا سوودمەن کووتایی، مانای داوەزین بەهای دینارە وە نزیکەی 14.5% لە وەراورد وەرد نرخ وەرین.

سەعدی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئاشکرا کەێدەو، کە حکومەت دینار فرەتر دەسکەفێد لە وەرانوەر داهاتە نەفتییەیل، وەلی خەرج هاوردەکردن بەرزەو بوود، ئەو کارە کە شایەت فشار بخەێدە بان توانای سەنن، وە تایبەت ئەرا خاوەن داهاتە جیگیرەیل.

 وریاداری دەێد لەوەگ گەوراترین رخ لە هەڵئاوسان و فراوانبۊن کەلین ناوەین نرخ فەرمی و بازاڕ هاوتەریب دەرکەفێد، وەلی دووپات کەێد کە مەرج نییە نرخەیل وە خود ئەو رێژە بەرزەو بوون کە دۆلار وەپی بەرزەو بۊ، چۊنکە کاریگەرییەگە جیاوازە وەپەی پشتبەسین هەر کاڵایگ وە هاوردەکردن و قازانج بازرگانەیل و کێبڕکێ و سیاسەتی دارایی.

هەرلیوا دۊنێد کە شایەت پیشەسازی ناوخۆیی سوود لە لاوازبۊن دینار وەربگرێد لە وەرانوەر کاڵای هاوردەکریاگ، وەلی پشتبەسین کارخانە عراقییەیل خوەیان وە ماددەیل سەرەتایی و کەرەستەیل هاوردەکریاگ شایەت خەرج بەرهەمهاوردیانیانیش بەرزەو بکەێد.

لە کووتاییش هوشداری دەێد لە ئاڵشتکردن نرخ ئاڵوگۆڕ ئەرا ئامرازیگ هەمیشەیی ئەرا پڕەوکردن کوڵهاوردن بودجە، وە داواکردن هاوتەریب ئەرا کۆنتڕۆڵکردن خەرجییەیل وەردەوام، و کەمەوکردن فراوانبۊن لە دامەزرانن حکومی، و زیایکردن داهاتەیل نانەفتی و گاڵداین سەرمایەگوزاری و بەرهەمکاری.