"گاڵ و هەڕەشە".. وتار کینە وەدۊای کەمینەیل عراق کەفێد و رەشنويس یاساییگ چەوەڕی پەسەنکردنە
شەفەق نیوز - بەغداد / موسڵ
وەگەرد زیایبۊن وەکارهاوردن سەکوویەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی و بڵاوبۊن ناوەڕۆک گاڵداين ئەرا کینە و جیاکاری، رخەیل لە عراق زیای بوون لە کاریگەری ئی وتارەیلە لەبان ئاشتی کۆمەڵگایی، و وە تایبەت لەبان کەمینە ئایینی و نەتەوەییەیل، لە وەختیگ هیمان یاسادانانیگ تایبەت وە وتار کینە لەژیر گفتوگۆ مەنیە و نەچيەسە بوار جیوەجیکردن.
وەڕێوەبەر ناوەند وتارەیل کینە لە دامەزراوەی مەسارات ئەرا گەشەپیداین فەرهەنگی و راگەیانن، ئامنە زەهەبی، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت، کە دامەزراوەگە لە دە ساڵەو وەدۊای ئاست روی وە زیایبۊن وتارەیل کینە لە ناو ئامرازەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی چوود، و یەیش چشتیگە کە نیگەرانمان کەێد چۊ دامەزراوەیگ پسپۆڕ وە گەشەپیداین فەرهەنگی و راگەیانن.
زەهەبی هەمیش وت، کە "ئی وتارە هەڕەشە لە ئاشتی کۆمەڵگا دەێد و گاڵ دەێد ئەرا تونوتیژی، و وەشیوەیگ گشتی پروپاگەندە ئەرا هۊریگ تۊنڕەو کەێد، چ کۆمەڵایەتی بوود یا سیاسی یا ئایینی"، و دیاری کرد کە "ئەنجام و شوینەوارە دەروینی و مەعنەوییەیل کە ئی وتارەیلە لەناو کۆمەڵگا هیلنەی جی رخباریگن".
دووپات کرد لەبان گرنگی ئەوەگ ئەو کەسە کە پروپاگەندە ئەرا کینە کەێد بی پرسیارکردن نەوەیریەێد، لە هەر کویرەیگ بوود و سەرچەوەی هەر چشتیگ بوود، و دیاری کرد کە دامەزراوەی مەسارات "رەشنویس پرۆژەی یاسای خوەیپاراستن لە جیاکاری و وتارەیل کینە" پیشکەش وە ئەنجومەن نۊنەرەیل و نووسینگەی سەرۆک کۆمار کردیە، وە ئامانج چارەسەرکردن کەلین یاسایی و تاوانبارکردن وتارەیل کینە، لە شان پارێزگاریکردن لە ئازادی دەربڕین لە خود وەختەگە.
دیاری کرد کە "یاساگە هیمان تەنیا رەشنویس پرۆژەی یاسایگە و تا ئیسە پەسەن نەکریاس، و لەلایەن فراکسیۆن ئێزیدی لەناو ئەنجومەن نۊنەرەیل پیشکەش وە پەرلەمان عراقی کریاس".
نەۊین یاسایگ پارێزگاریکردن لە قوربانییەیل لاواز کەێد
لە لای خوەیەو، قسەکەر فەرمی وەناو سەرۆکایەتی پێکهاتەی سابیئەی مەندائی لە عراق، رام ئەسعەد عوسمانی، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت، کە هەوەجە وە یاسادانان یاسایگ تایبەت وە وتار کینە "فرە پەلەس، و وە تایبەت ئەرا کەمینە ئایینییەیل کە لەناویانیش سابیئەی مەندائین".
وەگورەی عوسمانی، دەستوور عراقی، و وە تایبەت مادەی هەفتەم، ریگری لە تەکفیر و تایفەگەری کردیە، وەلی هیچ یاسایگ تایبەت نییە کە سزای وتار کینە وە شیوەیگ ئاشکرا بیەێد، وتیش کە سابیئەی مەندائی رۊوەڕۊ وتارەیل تەکفیری بوون کە وە کافر و پیس هەژماریان کەن.
وتیش ئی وتارە، شایەت ئاڵشت بوود ئەرا دەسدریژی لەبان پەرستگا و رێوڕەسمە ئایینییەیل، بیجگە شیوەیەیلیگ لە دەرکردن و پەراویزخستن، و هەمیش وت کە نەۊن یاسادانانیگ تایبەت توانای قوربانییەگە ئەرا پیشکەشکردن سکاڵا لاواز کەێد، چۊنکە شایەت بڕیگ لە شیوەیل کلی بکریەن ئەرا مادە یاساییەیل پەیوەندیدار وە قسەوتن و رسواکردن، کە وە "لاواز" وەسفیان کرد لە وەرانوەر سروشت وتار کینە و شوینەوارەیلی.
عوسمانی وتیش کە ماڵپەڕەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی بۊنەسە سەکوو یەکەم ئەرا بڵاوکردن کینە لە دژ سابیئە، و باس ئەوە کرد کە فرەتر لە 90% لە وتارەیل کینە کە سابیئە کەنە ئامانج لەڕی هەردگ سەکوو فەیسبووک و تیکتۆکەو تیەن.
هەمیش وەدۊای لە قسەیلی دیاری کرد کە پەڕە و هەژمارەیلیگ "زانیاری دروو و شیویاگ لەباوەت ئایین سابیئەی" بڵاو کەن، کە لەناویانیش باسەیلیگ پەیوەندی وە باوەڕەیل و رێوڕەسمە ئایینییەیلیانەو دیرن، و وە ئەوە دەێدە قەڵەم کە بڵاوبۊن ئی بڵاوکریاگەیلە و کارلیککردن وەگەردیان شایەت لە بڕیگ جار ئاڵشت بوود ئەرا هەڕەشەی راسەوخۆ.
وتیش کە کەمی شمارەی سابیئەی مەندائی لەناو عراق کاریگەری وتار کینە لەبانیان رخبارتر کەێد، و دیاری کرد کە شمارەیان، بۊسە کەمتر لە 15 هەزار کەس لەناو وڵاتەگە، وە وەراورد وەرد نزیکەی 200 هەزار کەس لە ماوەیلیگ گوزەشتە.
تومەتەیل وە دروسکردن وتار تایفەگەری وە سیاسی
و لەباوەت رۆڵ پارتە سیاسییەیل لە وەکارهاوردن ماڵپەڕەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی، عوسمانی وت کە "بڕیگ لە پارت و لایەنە سیاسییەیل وتار چەوسیان و تایفەگەری وەکار تیەرن ئەرا کیشکردن جەماوەرەیلیان، و سوپای ئەلکترۆنی وەکار تیەرن ئەرا بڵاوکردن ئاژاوە لە ناوەین پێکهاتەیل".
هەمیش باس لەوە کرد کە وە "پەراویزخستن سیاسی" باسی کرد، وە دەسنشانکردن ئەرا کورسی کۆتا کە دیاری کریاس ئەرا سابیئە، و دیاری کرد کە نووڕین سیاسی لەلایەن فراکسیۆنە گەوراگانەو، لە ئەگەر رۊداینی، نۊنەرایەتی شیوەیگ لە شیوەیەیل پەراویزخستن کەێد.
عوسمانی ئەو وتارەیل کینە کە سابیئەی مەندائی کەنە ئامانج وە سێ ئاست دەسنشان کرد، ئەوانیش "وتار تەکفیری ئایینی، کە وە بیباوەڕ هەژماریان کەێد و وتار شیونەر فەرهەنگی، کە ئایین و دابونەریت و رێوڕەسمەیلیان کەێدە ئامانج؛ و وتار پەراویزخەر بۊینی، کە ئامانج لەلی گاڵداینیانە ئەرا کووچکردن و کووتاییهاوردن وە بۊینیان لە عراق".
ئێزیدییەیل: یاساگە داواکریاگە وە مەرج پارێزگاریکردن لە ئازادی دەربڕین
لە لای خوەیەو، سەلام هەسکانی چالاکوان مەدەنی ئێزیدی لە قەزای شنگال ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت، کە عراق هەوەجە وە یاسایگ ئاشکرا دیرێد کە وتار کینە بناسنێد و وەرپرسیاریەتی یاسایی لەبان گاڵداین ئەرا تۊتیژی و جیاکاری لە دژ هەر پێکهاتەیگ وە مدوو ئایین یا نەتەوە یا مەزهەب دیاری بکەێد.
وەلی لە خود وەختەگە دووپات کرد لە گرنگی ئەوەگ یاساگە پارێزگاری لە "ئازادی دەربڕین و رووژنامەگەری بکەێد، و وەکار ناریەێد ئەرا بیدەنگکردن بڕوا و رەخنەیل"، وە دووپاتکردن گرنگی ئەوەگ "لەبان گشت کەسیگ جیوەجی بکریەێد بی جیاوازی".
هەسکانی وتیش کە ئەرا ئەوەگ ماڵپەڕەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی بۊنەسە ئامرازیگ زویوەزوی ئەرا بڵاوکردن وتار کینە، کە شایەت بڵاوکریاییگ یا پارچە ڤیدیۆییگ لە ماوەی چەن خولەکیگ بڕەسێدە هەزاران کەس، وە تایبەت ئەگەر گاڵداین یا زانیاری چەواشەکارانە لەباوەت گرووپیگ دیاریکریاگ لەخوەی بگرێد.
لە وەرانوەر یەیش، وەیجۊرە دوینێد کە ئی سەکوویەیلە تۊنن ئاڵشت بوون ئەرا ئامرازیگ ئەرا رۊوەڕۊبۊن وتار کینە، لەڕی هووشیارکردن و خاسەوکردن زانیارییەیل و بڵاوکردن ئەو وتارە کە وەیەکەو قایمەو کەێد.
لەباوەت وەکارهاوردن ماڵپەڕەیل پەیوەندی کۆمەڵایەتی لەلایەن پارتە سیاسییەیل ئەرا گاڵداین لە ناوەین پێکهاتەیل کۆمەڵگا، هەسکانی دیاری کرد، کە ئی چشتە لەلایەن بڕیگ لە لایەن و پارتەیلەو رۊ داگە، وە تایبەت ماوەی وەختەیل رکابەری سیاسی و قەیرانەیل، وەختیگ جیاوازییە ئایینی و نەتەوەیی و مەزهەبییەیل وەکار تیاریەن ئەرا کاریگەری دانان لەبان مەردم یا وەدەسهاوردن دەسکەفتە سیاسییەیل.
دووپات کرد کە رەفتارکردن وەرد ئی شیوەیلە هەوەجە وە پەیمانەیل ئاشکرا کەێد کە لەبان گشت لایگ جیوەجی بکریەێد، چ ئی وتارە لە سیاسییگ یا پارتیگ یا هەر کەسیگ ترەک دەرچۊد، و وتار کینەی دیاری کرد وەو وتارە کە لەتی جیاوازی لە ناونی مەردم ئاڵشت بوود ئەرا گاڵداین یا دژمنایەتی لە دژ گرووپیگ دیاریکریاگ وە مدوو ئایین یا نەتەوە یا ناسنامەی.
وەپەی هەسکانی، ئی چشتە نوو نییە ئەرا ئێزیدییەیل، و وتیش کە وینەیلیگ باو و زانیاری هەڵە و وتارەیل گاڵدەر لە ماوەیگی دریژ لەباوەتیان بڵاو بۊنە و دەسمیەتی دانە لە چەسپانن وینەیگ نەرێنی لەبانیان.
هەسکانی پەیوەندی دا لە ناوەین ئی پاشخانە و ئەو چشتە کە ئێزیدییەیل لە ساڵ 2014 رۊوەڕۊی بۊن، و وت کە ریخریاگ داعش تیرۆریست "ئی هۊرەیل و وینە باوەیلە وەکار تیارن و ئەرا پاساوداین تاوانەیلی و ئەو جینۆسایدە کە لە وەرانوەر ئێزیدییەیل جیوەجیی کرد".
یاسادانان و رۊوەڕۊبۊن کۆمەڵگا
ئەو بڕوایەیلە کە قسە ئەرا شەفەق نیوز کردنە لەبان ئەوە ریبکەفن کە رۊوەڕۊبۊن وتار کینە لەبان دەرکردن یاسایگ نوو نییەوسیەێد، بەڵکم هەوەجە وە سیستەمیگ تەواو دیرێد کە یاسادانان و هوشیارکردن و فێرکردن و راگەیانن و چەودیاریکردن ناوەڕۆک دیجیتاڵی لەخوەی بگرێد، لە شان مسۆگەرکردن ئەوەگ رۊوەڕۊبۊن کینە ئاڵشت نەوود ئەرا ئامرازیگ ئەرا دەمکوتکردن ئازادی دەربڕین.
لە وڵاتیگ فرە ئایین و نەتەوە و مەزهەب، هەوەجە ئەرا دانان پیناسەیگ یاسایی ورد ئەرا وتار کینە دەرکەفێد، کە جیاوازی بکەێد لە ناویەن باوەڕ و رەخنە لە لایگ، و گاڵداین ئەرا جیاکاری و تۊتیژی یا ئامانجگردن گرووپیگ وە مدوو ناسنامەی لە لایگ ترەک، وە شیوەیگ کە پارێزگاریکردن لە کۆمەڵگا زیایەو بکەێد و لە خود وەختەگە پارێزگاری لەو ماف و ئازادییەیلە بکەێد کە دەستوور مسۆگەری کردگە.
