(وتار) دەسەی ریبەرەیل تەندروسی - 1974

فۆئاد رەوەند

وەگەرد دەسوەپیکردن خولیگ ترەک لە جەنگ لە وەهار 1974، لە ناوەین سوپای شۆڕشگێڕەیل کوردستان وە سەرکردایەتی مەلا مستەفا بارزانی (1903- 1979) و سوپای کۆمار عراقی وە سەرۆکایەتی ئەحمەد حەسەن بەکر (1914- 1982)، فڕۆکە جەنگییەیل سەر وە هێز ئاسمانی عراقی، وە دەسمیەتی سەدان شارەزا و فڕۆکەوانەیل پەیمان وارشۆ و یەکێتی سۆڤیەت وە تایبەت، پەلامار خەسیگ لەبان فرەی شار و ئاواییەیل ناوچە ئازادکریاگەیل لەلایەن شۆڕش ئەیلول ئەنجام دان، و هیچ چشتیگ لە پرۆسەیلیان نەوەخشین، و من کوشیان بڕیگ لە مەردم مەدەنی بیتاوان لە کوشتار پیەڵ گەڵاڵە و چۆمان وەچەو خوەم دیم.

 قەزای چۆمان لە سەرەتا بۊە پەناگەیگ ئەرا گردەوبۊن ئاوارەیل لە قەزای رواندز و دەورگردی، چۊنکە تۊش بوردومان تووپخانەی هێزە هشکانییەیل عراقی هاتۊد.

 من ئەو وەختە خوەم چۊ وەرپرسیگ لە یەکێتی خوەنەوارەیل کوردستان لە چۆمان لەقەڵەم دام و دەسمیەتیدان ئی ئاوارەیلە بەشیگ بۊ لە ئەرکەیلم، تەنانەت من گاڵ داڵگم دام تا بەشیگ لە خوەرت4 خیزانەگە بەێدە ئی ئاوارەیلە، و ئیمە لە ماڵمان ژیایمن کە سێ ژوور داشت، و ژن یەکیگ لە پێشمەرگەیل کەرکووک، و خیزانیگ لە رواندز لەناوی نیشتەجی بۊن.

 لە ناوەین خوەنەوارەیل چۆمان دەس کردمە گردەوکردن پەرتووکەیل پرۆگرام مەکتەو، چۊنکە دەرفەت ئەرا فرەی ئاوارەیل رواندز نەۊ تا هەوەجە بنەڕەتییەیل ژیان و مەکتەو ئەرا مناڵەیلیان وەرد خوەیان بارن، و ئەو پەرتووکەیلە کە گردەو کریانەو تەرخان بۊن ئەرایان.

وەلی دۊای چەن هەفتەیگ، ئیمە خەڵک چۆمان ناچار بۊمن لەژیر گورزە خەسەگە، لە سەرەتا وەرەو ئاواییەیل دەورگرد ناوچەی حاجی ئۆمەران ئاوارە بویمن، و دۊاتر کووچکردن وەرەو شانشین ئیرانی.

لە چۆمان من وەرپرس دەسەی رێکخستنەیل چۆمان لە یەکێتی خوەنەوارەیل کوردستان بۊم، و لە ناوەین خوەنەوارەیل چۊ کەسایەتییگ رووشنهویری  چالاک تەماشام کریا، و ئیمە لە کەمپ پەنابەرەیل زێوە لە ناوچەی مەرگەوەڕ نزیک لە شار ورمێ نیشتەجی کریایمن، و ئەو وەختە هەس وە وەرپرسیاریەتی جاریگ ترەک داگیرم کرد.

 بەشیگ لە ئەندامەیل رێکخستنەیل چۆمان هەمیش لە زێوە نیشتەجی بۊن، و یەیش ئاسانکاری لە بڕیارداین و کارکردن کرد، وە تایبەت وە مدوو پاڵپشتی و دەسمیەتی لەلایەن دوو خوەنەوار کە ئەوانیش عەباس نووری فەیلی و عیزەدین عەبدولعەزیز ناوپردانی بۊن، ئی دوو کەسە وە گشت هێزیانەو پاڵپشتی هەر بڕیاریگ کردن کە دەری کردیام.

کەمپەگە لە چوار کەرت بوی، و ئیمە لە کەرت یەکەم نیشتەجی کریایمن، و سەربازەیل ئیرانی وەرجەیە چوارسەد چادر سەربازی بۊچگ و کۊنە هەڵداۊن، و وەرد شەپۆل ئاوارەیل جەنگ دەس لەو ئەرکە کیشانەو،  و تەنیا وە دانان خوازینەیل چادرەیل وە شیوەیگ رێک و پێک کار  کردن، و سەربازیگ کرماشانی دووس وەناو فەرهاد ئەرامان وت: من فێردان کەم چۊ چادرەیل هەڵدەین.

فرەی پەنابەرەیل لە خیزانەیل پێشمەرگە بۊن، و شمارەیگ کەم لە پیاوەیل لەناویان بۊ، و ژنەیل لە ژیانیان هەرگیز جۊر ئی چادرەیلە هەڵنەیاۊن، و بڕیگیش لە ژنەیل لە ناوچەی باڵەکایتی تەقەلای دروسکردن کووخ (کەپەر) دان، وەلی چگن وە دەیشت لە کەمپەگە ئەرامان قەیەغە بۊ، و پەیاکردن چوو و پەل دارەیل کاریگ فرە سەخت بۊ، چۊنکە وە جۊریگ رەفتار وەردمان کردن جۊر ئەوەگ وەرد سەربازە دیلەیل کەن.

 لە سەرچەوەی ئەرک خوەم لە یەکێتی خوەنەوارەیل کوردستان (وەرجەیە کەمپە تاوسانیەیل لە ئاوایی ناوپردان دۊم)، لە سەرەتا دەس کردمە گردەوکردن شمارەیگ لە خوەنەوارەیل، لە یەکەمین گردەوبۊنمان بڕیار دروسکردن دەسەی ریبەرەیل تەندروسی دایمن، و ئەرکەیلمان لەی خاڵەیلە کوڵەو بۊن:

1- هەڵداین چادر ئەرا ئەو کەسەیلە کە تازە رەسینە زێوە.

2- پاکەوکردن دەورگرد چادرەیل لە گەناڵخە و زواڵە.

3- خاسەوکردن چاڵئاوەیل ( زۊ خەراو بۊن، و خاسەوکردنیان وە تەقەلای بەڕێز عەزیز عەلی فەیلی بۊ کە برای سەرکردە لە پارتی دیموکرات عەبدولحسێن عەلی عەلوش ناسریاگ وە "عەبدولحسێن فەیلی (1932- 2015)"یە، و بەڕێز عەزیز فەیلی شارەزایگ بۊ لە خاسەوکردن ماشین (فیتەر) و بڕین و ئاسنگەری).

4- ئیمە ماوەی شەو بۊمنە پاسەوان، تەنانەت وشەی نهێنی شەویش دیاری کردیمن.

5- هەڵوژاردن سەرپەرشتیارەیل لەبان بەشەوکردن خوەراک (بڕیگ لە خواردەمەنییەیل لەلایەن ریخریاگ شمشیر و خۆر سوور ئیرانی دابین کریان) و هەر سەرپەرشتیاریگ وەرپرس بۊ لە 20 چادر.

6- توومارکردن ناو خوەنەوارەیل ئەرا پەیوەندیکردن وە مەکتەوەیل.

وە راسی ناو دەسەگەی ئیمە وەرد ئەو ئەرکەیلە کە جیوەجیان کردیمن یەکسان نەۊ، وەلی یە ئەوە بۊ کە لە بڕیگ کوڕ و گەنج چەوەڕی کردن، و جی باسە، کە رەوش تەندروسی لە کەمپ زێوە گەن بۊ، و خیزانەیل لە کەمئاوی پاک نائارام بۊن، و دۊای دانان قایمقام زێوە وە کەمی بیماری (زەردە) و دیزانتری لە ناوەین پەنابەرەیل بڵاو بۊ و خوەمیش یەکیگ لە تۊشبۊەیل بۊم، و لێرە پرسیاریگ دەرکەفێد، ئەگەر ئیمە ئەو وەختە گرنگی وە ئی کاروبارەیلە نەیاۊمن، چە رۊ دایاد؟

ئی ئەرکە ئەرا ماوەی دوو مانگ وەردەوام بۊ تا قایمقام و دەسەی کارگێڕی کەمپ زێوە لەلایەن مەکتەب جیوەجیکار شۆڕش ئەیلولەو دیاری کریان، کە مەکتەوەیل و خەسەخانە و پاسەوانە ناوخۆییەیل لەناویان بۊ، و وەرد دەسوەکاربۊن قایمقام. بەڕێز ئازاد محەمەد عەلی ئاغا رواندزی ناسریاگ وە "ئازاد جوندیانی" دەسەی ناوچەی زێوە ئەرا یەکێتی خوەنەوارەیل کوردستان دروس کریا، کە من بۊمە ئەندام لەتی و وەرپرس مەکتەو ناوەندی زەمناکۆ.

جی باسە، کە بەڕێز ئازاد جوندیانی، لەوەختیگ چالاکیمان لە دەسەی ریبەرەیل تەندروسی دی تەنیا لە پیشکەشکردن ئاموژگاری و رێنماییەیل ئەرامان کاری بوی، و هەرگیز دەسوەردان لە کاروبارەیلمان نەکرد، هەرچەن لە روی رێکخستنەو وەرپرس زۊنەمان بۊ، وەلی ئەرام چۊ برای گەورەیگ بۊ (تەنانەت لە ساڵەیل دۊایی، لەوەختیگ هەر یەکیگمان لە ناو رێکخستنیگ سیاسی جیاواز کار کردیمن ئی خوەشەویسی و رێزە لە ناوەینمان جۊر جاران مەنەو)، و لە روی ئەزموونەو لە بان ئیمە بۊ و دوو برا داشت کە وە گشت هێزیگ دەسمیەتیمان دان.

 گونجیاگە کە دیاری بکەیمن کە ئیمە لە فرەی ئیوارەیل لەلای بەڕێز ئازاد جوندیانی گردەو بۊایمن و وە قسەیلی ورە لەناومان بەرزەو کرد، تەنانەت لە فرە وەخت نان نیمەڕوو لەبان سفرەی ئەوان خواردیایمن، و خوەی وەخوەی، ئەرامان وتیاد کە بایەسە پاسەوانە شەوانەییەیل لەبان وشەی نهێنی شەو رێک بکەفن، و بایەسە هەر ئیوارەیگ گردەو بویمن و لیستیگ لە پاسەوانەیل توومار بکەیمن و وشەی نهێنی شەو و سەعاتەیل ئێشکگری هەر پاسەوانیگ دیاری بکەیمن، و یەکەم وشەی نهێنی ئەرا شەو "هندرین" بۊ کە ئەوەگ پیشنیاری کرد بەڕێز ئازاد جوندیانی بۊ، تەنانەت من وەرجە ژنخوازینم ناو هندرین ئەرا یەکەمین کوڕم هەڵوژاردۊم وەلی ئی هەڵوژاردنە لەوەر مدووەیل ترەک سەر نەگرد.

 وە گرنگ دۊنم کە ئەرا خوەنەوار وەڕێز ناو بڕیگ لە دامەزرێنەرەیل دەسەگە دیاری بکەم: فۆئاد رەوەند نویسەر ئی دێڕەیلە، چۊ دامەزرێنەر و وەرپرس دەسەی ریبەرەیل تەندروسی، و یەیش ئەندامەیل دەسەگە بۊن:

1- عەباس نووری فەیلی

2- عیزەدین مەلا عەزیز ناوپردانی (کەسایەتی ناسریاگ و رووشنهویر لە ناوچەی باڵکایەتی، و ئیسە لە چۆمان ژیەێد)

3- رەحمەتی پشتیوان عەبدولوەهاب ئاغا رواندزی (1957-2018)، (باوگ کاک پشتیوان لە دامەزرێنەرەیل پارت دیموکرات کورد-عراق لە ساڵ 1946 لە شار مەهاباد بۊ)

4- فەیلی عەبدولوەهاب ئاغا رواندزی (خاوەن چاپخانەی هێڤی لە شار هەولێر و پێشمەرگەی دێرین، باوک بەڕێز فەیلی لە دامەزرێنەرەیل پارت دیموکرات کورد-عراق لە ساڵ 1946 لە شار مەهاباد بۊ)

5- خاتوون فاتمە جارلڵڵا فەیلی (لە خەڵک کووتە و خوەشک مامۆستا و راگەیاننکار ئیسماعیل جارلڵڵا فەیلییە)

6- شەهید فەرهاد ئەحمەد بۆرە (1958-2004) (پارێزەر و وەرزشکار و لە خەڵک قەزای رواندز بۊ، لە کارەسات یەک شوبات 2004 لە بارەگای لیژنەی لق دۊم هەولێر سەر وە پارت دیموکرات کوردستان وە دەس ریخریاگ قاعیدەی تیرۆریستی شەهید بۊ)

7- شەهید جەمال جەلال ( خەڵک خانەقین و لەلایەن دەزگای ساڤاک لە ساڵ 1977 لە سەردەم محمد رەزا شا وە مدوو چالاکییە سیاسییەیلی سەرنقوم کریا)

8- شەهید سەڵاح حەسەن فەیلی (واز لە خوەنستن هاورد و چگە ناو رزەیل پێشمەرگە و لە بەرەی رواندز شەهید بۊ و لە قەورسان حاجی ئۆمەران نریا)

9- خاتوون شوکریە نووری فەیلی (هاوسەر شەهید ئەحمەد بارانی، شەهیدەگە لە خەڵک مەنەلی بۊ و پێشمەرگەی پۆل بێسەلک بۊ، ئەویش لە قەورسان حاجی ئۆمەران نریا)

10- ئیبراهیم خەلیل (ئیسە خانەنشینە و لە هەولێر ژیەێد)

11- تەڵعەت محەمەد یابە ( خەڵک هەولێر)

12- عەبدولمونعیم فەیلی (ئەرا چەن رووژیگ وەردمان بۊ، و واز لە خوەنستن هاورد و بۊە پێشمەرگە)

13- سەڵاح محەمەد ئەمین زەندی.

وە راسی ئیمە فرەتر لەی شمارەی بانە بۊمن، وەلی دۊای رەدبۊن 52 ساڵ لەبان دروسکردن دەسەی ریبەرەیل تەندروسی، هۊرم دەسمیەتی نیەێد لەی بوارە، و جێ باسە کە یە بەشیگ کەمە لە چالاکییەیل ئیمەی پەنابەر لە کەمپ زێوە ماوەی ساڵەیل 1974-1975 لە ئیران لە سەردەم شا. وە راسی کەسەیل ترەک هەۊن کە بەشداری لە کەمپ زێوە داشتن وە دروسکردن تیم تووپان و تیپ مۆسیقا و سروود، و پەرتووکخانە و وانەیل مەشق مۆسیقایی.