هشکەساڵی کووتایی نەهاتیە.. عراق وەگەرد ئاو وە هۊر "فراوانی" مامەڵە کەێد لە سەردەم "دەگمەنی"

شەفەق نیوز - بەغداد

پارێزگایەیل باشوور لە عراق تویش جیاوازییگ سەیر بوونەو، لە وەختیگ کە ئاو لەناو بەنداوەیل و چەمەیل فرەترەو بۊە، ژیان لە ناوچە ئاوایەیل کەمتر جیگیرە، و لە وەختیگ کە حکومەت عراق باس لە وەرزیگ ئاوی "تا رادەیگ ئاسودە" و پلانەیل فراوانبۊن کشتوکاڵی گەورایگ کەێد، لە وەرانوەر رووبەر بیاوانبۊن فراوانەو بوود، و کووچکردن ناوخۆیی لە ئاوایەو وەرەو شار زیای کەێد، لە ناو هوشدارییەیل لەلایەن شارەزایەیل و پسپۆڕەیلەو کە قەیرانەگە کووتایی نەهاتیە بەڵکم تەنیا شقوەگەی ئاڵشت بۊە.

وە دریژایی پارێزگایەیل زیقار و میسان و بەسرە و موسەننا و دیوانیە، قەیران ئاوی لە عراق تەنیا جۊر داوەزیانیگ لە تەکان ئاو یا کەمەوبۊن واران دیار نییە، بەڵکم وەرچەرخانیگ دروس بویە لە پەیوەندی مەردم وەگەرد ئاو و کشتوکاڵ و ژینگە، کە شوینەوارەیل هشکەساڵی وەگەرد ئاڵشتکاری کەشوهەوا و خەراوی وەڕیەوبردن ئاوی و ئاڵووزییەیل هەرێمی لەباوەت سەرچەوەیل هاوبەش تیکەڵ بوون.

 لەباوەت توومارکردن بەرزەوبۊنیگ ریژەیی لە ئاستەیل ئاو لە ماوەی مانگەیل دۊایی، باوجی ئی خاسەوبۊنە، وەپای پسپۆڕەیل، لە "وەڵامدانیگ وەرزی" رەد نیەکەێد کە نیەڕەسێدە ئاست چارەسەرکردن رەگ و ریشەی قەیرانیگ کە ئەرا چەن ساڵیگ دریژە کیشاس.

خاسەوبۊن وەختانە 

 لەی چوارچیوە، شارەزا لە کاروبار سەرچەوەیل ئاوی، تەحسین موسەوی، ئۊشێد کە عراق لە ماوەی چوار ساڵ گوزەشتە وەناو شۆکەیل ئاوی سەختیگ رەد بۊە، کە لە ساڵ 2025 رەسیە لووتکە، و ئەوەیش خەراوترین بۊ لە ماوەی دەیان ساڵەو، کە یەدەگ ئاوی داوەزیا ئەرا کەمتر لە 5 ملیار مەتر سێجا، و لە کووتایی خود ساڵەگە رەسیە نزیکەی دوو ملیار مەتر سێجا، ئەوەگ کە رخەیل راسگانی لەبان ئاو نووشین دروس کرد.

 موسەوی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دیاری کەێد، کە وارانەیل دۊایی وازبوینبگ راسگانی نەۊن بەڵکم زینگەوکردنیگ وەختانە بۊن، و دووپات کەێد کە ئەوەگ رویدا وەڵامدانیگ سروشتی بۊ لە ئاسمانەو، و دەرئەنجام خاسەوبۊن لە وەڕیەوبردن یا لەیەکفامستنەیل ئاوی وەگەرد دەوڵەتەیل هاوسا نەۊە.

 شارەزاگە ئاشکرا کرد کە عراق وە شیوەی گەورەیگ پشت بەسێدە بان دەیشت لە سەرچەوە ئاویەیل خوەی،  ئۊشێدیش کە نزیکەی 70% لە ئاو لە دەیشت سنوورەیلەو لەڕی دیجلە و فورات و لقەیلیانەو تیەێد، لە وەرانوەر تەنیا 30% لە سەرچەوە ناوخۆییەیل، ئەوەگ کە وڵاتەگە خەێدە وەرانەور ئاڵشتکارییەیل سیاسەتەیل ئەو دەوڵەتەیلە کە هاوبەشن لە ئاوەگە.

وەقسەی موسەوی، پشتدەسەی ستراتیژی ئەرا عراق وە لە 100 ملیار مەتر سێجا رەد کەێد، باوجی ئەوەگ هەسەی لە 30 ملیار رەد نیەکەێد، ئەوەگ کە کەلیگ گەورا لەناوەین توانای ئەممارکردن و وەکارهاوردن کرداری نیشان دەێد.

 هوشداری دەێد لەوە کە داواکاری لەبان ئاو وە شیوەیگ گەورا بەرزەو بۊە لە دەرئەنجام گەشەسەنین دانیشتگەیل و فراوانبۊن کشتوکاڵی، و ئۊشێد کە تەرازوی ئاو شیویاس چۊنکە داواکاری بۊسە زیاتر لە خستنەڕوی، و دیاری کەێد کە عراق هێمان پشت بەسێدە بان ئاویاری نەریتی وە جووەیل بان زەوی لە کشتوکاڵ، وەبی فراوانبۊنیگ راسگانی لە سیستەمەیل ئاودیاری نوو یا دووارە وەکارهاوردن ئاو.

رخبارەیل فراوانبۊن کشتوکاڵی

 لە پەرەسەنینيگ وەرچەو، وەزارەت کشتوکاڵ عراقی لەی دۊاییە بەرزەوکردن رووبەرە کاڵیاگەیل لە وەرز تاوسان ئەرا نزیکەی 1.8 ملیۆن دۆنم راگەیان، لەناویانیش زیاتر لە 360 هەزار دۆنم ئەرا کاڵین برنج، لە گامیگ کە وەسف کریا وە گەوراترین گام لە ماوەی ساڵەیلەو.

باوجی ئی فراوانبۊن کشتوکاڵييە رخەیل لە شەکەتکردن و بڕیان سەرچەوەیل ئاوی دووارە پەیا کەێد، تایبەت لە سای وەردەوامبۊن لاوازی یەدەگ ئاوی و ناجیگیری تەکان.

 موسەوی دووپات کەێد کە گلەوخواردن ئەرا کاڵین برنج وە ئی رووبەرەیلە رخبارییگ گەوراس، و هوشداری دەێد لەوە کە نەوین رێککەفتنە پابەندکەرەیل وەگەرد دەوڵەتەیل سەرچەوە هیلێد پلاندانان کشتوکاڵی ناجیگیر بوود، و بوودە مدوو دووبارەبۊن قەیرانەیل کەمئاوی.

دووپات کەێد کە عراق هێمان وەگەرد ئاو وە هۊر فراوانی رەفتار کەێد، وەگەرد ئەوە کە لە راسیەو کەفتیەسە کەمی، و دەسنشان کەێد ئەرا ئەوە کە ئی کێشە لە فامستن بۊسە مدوو زەرەدەیل دووبارەبۊیگ لە وەرزە کشتوکاڵييە وەرینەیل.

 شارەزایەیل دۊنن کە خاسەوبۊن ریژەیی لە ئاستەیل ئاو نیشانەی ئاڵشتکارییگ ریشەیی لە راسیەگە نییە، بەڵکم لەناو سووڕیگ لە ئاڵشتکارییەیل کەشوهەوایی تیەێد کە تۊنترەو بۊنە.

 داتایەیل حکومی و لێدوانە فەرمییەیل نشان دەن کە بەرزەوبۊن پشتدەسەی ئاوی لە ماوەی دۊایی ری وە کەمەوکردن بڕیگ لە کەمەوکردنە کشتوکاڵييەیل دا، باوجی پسپۆڕەیل هوشداری دەن لەوە کە ئی خاسەوبۊنە وەختانە و وەرزیە.

 لەی لایەنەو، ئەندازیار کشتوکاڵی و ئەندام دەسەی کشتوکاڵ لە خول پەرلەمانی وەرین، زۆزان کۆچەر، ئۊشێد کە دۆسیەی ئاو دۊاتر پرس یەک کەرت نیيە، بەڵکم بۊسە پرس ئاسایش نەتەوەیی گشتگیر.

 کۆچەر ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دیاری کەێد، کە هەر خوەنستنیگ ئەرا رەوش ئیسە نەبایەس وە بەرزەوبۊن ئاستەیل بخەڵەتێد، چۊنکە قەیرانەگە فرە قۊلترە لەوە، و ئاشکرا کەێد کە ئاڵشتکاری کەشوهەوا و هشکەساڵی و بیاوانبۊن، وەگەرد لاوازی هەماهەنگی هەرێمی، گشتیان هوکارەیلیگن کە هەر خاسەوبۊنیگ کەنە شیوەیگ ناجیگیر.

 کۆچەر دووپات کەێد کە چارەسەرەگە تەنیا لە وەڕیەوبردن ناوخۆ نییە، بەڵکم لە دیپلۆماسی ئاوی وەگەرد دەوڵەتەیل هاوساس، و دووپات کەێد کە وەردەوامی ئاو هەوەجە وە هاوبەشییگ راسگانی دیرێد لەناوەین گشت دامەزراوە حکومی و ناحکومییەیل و کۆمەڵگا.

 هوشداری دەێد لەوە کە وەردەوامبۊن قەیرانەگە کاریگەری خەێدە بان ئاسایش خوەراک و ئابووری و وزە، و دیاری کەێد کە باشوور عراقی تویش هەڕەشەیگ راسەوخۆ بوودەو وە مدوو داوەزیان سەرچەوە ئاویەیل.

زینگەوبۊن کاتی ئەرا گوڵەمەیل (ئەهوار)

لە باشوور، گوڵەمە ئاوەیل (ئەهوار) عراقی شیوەیگ ناجیگیر لەناوەین خاسەوبۊن و هەڕەشە ژیڵن، لافاو و وارانەیل بەشداری کردن لە زینگەوکردن بەشەیلیگ لە هۆر حوێزە، لە وەختیگ ناوچەیل ترەک مەننەو کە تویش لاوازی دابینکردنەیلن.

 شارەزای ژینگەیی، ئەحمەد ساڵح، دووپاتی کەێد  کە ئەهوار ناوەڕاس بڕەیل تەواویگ لە ئاو وەدەس نەهاوردنە، لە وەختیگ هۆر حوێزە خاسەوبۊنیگ ریژەیی وەخوەی دی دۊای پڕئاوکردن بڕیگ لەو چووەیلە کە ئاوی دەن.

باوجی ساڵح لە قسەکردنی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز هوشداری دەێد، لەوە کە حکومەت لەی دۊاییە دەس کردگەسە کەمەوکردن تەکانە ئاویەیل ئەرا بڕیگ لە چەمە بەخشەرەیل، ئەوەگ رخەیل لە گلەوخواردن هشکەساڵی گلەو دەێد.

 ساڵح ئۊشێد کە حکومەت لە وەخت ئیسە خاوەن یەدەگیگ ئاوییە کە ئەرا ماوەیگ وەختانە بەسە، باوجی یە ئەوە نیەڕەسنێد کە قەیرانەگە کووتایی هاتیە، و دیاری کەێد کە سیاسەتە کشتوکاڵييەیل ئیسە، تایبەت فراوانبۊن لە کاڵین برنج، شایەت زوور لەبان سیستەم ژینگەیی بارێدەوز

هەمیش ئۊشێد: دووارە هاوردن پرۆژەیل ئیوەتکردن ماسی رێکنەخریاگ ئاڵووزی دیمەن ژینگەییەگە زیای کەێد، لە وەختیگ ئەهوار هێمان تویش شوینەوارەیل ئاوارەبۊن دانیشتگەیل و داوەزیان پیشە نەریتییەیلن.

فراوانبۊن بیاوانبۊن و کووچکردن

 هاوتەریب وەگەرد قەیران ئاویەگە، رووبەر بیاوانبۊن لە عراق وە شیوەی رخباریگ فراوانەو بوود، و وەپای روانگەی "عراق سەوز"، کە تایبەتمەنە وە کاروبار ژینگە، رووبەر زەوییە بیاوانبۊیەیل رەسیەسە نزیکەی 40.4 ملیۆن دۆنم، کە یەکسانە وە 23.2% لە رووبەر وڵاتەگە، لە وەختیگ ئەو زەوییەیلە کە هەڕەشەی بیاوانبۊن هابانیان رەسنە زیاتر لە 96 ملیۆن دۆنم، واتە زیاتر لە نیمەی رووبەر عراق.

 روانگەگە هوشداری دەێد لەوە کە عراق ساڵانە نزیکەی 100 هەزار دۆنم لە زەوییە کشتوکاڵيیەیلی لەدەس دەێد لە دەرئەنجام سۊربۊن و خراوبوین خاکەگە، لە سای داوەزیان تەکانەیل ئاو و بەرزەوبۊن پلەیل گەرما.

 پارێزگایەیل زیقار و میسان و موسەننا و دیوانیە زیاترین زەرەدمەنن، کە راپۆرتە ناوخۆییەیل نیشان هشکەساڵييگ فراوان دەن لە جووەیل ئاویاری و کەمەوبۊن چالاکی کشتوکاڵی.

روانگەگە دووپات کەێد کە وەردەوامبۊن رەوش ئیسە هاتێ بوودە مدوو بەرزەوبۊن شمارەی رووژە خوەڵاوییەیل ئەرا 200 رووژ لە ساڵیگ، ئەوەیش وەرچەرخان رووبەرە فراوانەیل لە وڵاتەگە ئەرا ژینگەیگ دروس کەێد کە نەگونجیاس ئەرا کشتوکاڵ و نیشتەجیبۊن.

 وەگەرد داوەزیان کشتوکاڵ و شیوانن سەرچەوە سروشتییەیل، کووچکردن ناوخۆیی لە ئاوایەیلەو وەرەو شارەیل زویترەو بوود، و سەرۆک دەسەی بیاوانبۊن لە زیقار، حەیدەر سەعدی، دیاری کەێد کە شەپوولەیل هشکەساڵی لە ماوەی ساڵەیل گوزەشتە بۊنە مدوو ئاوارەبۊن هەزاران خیزان، کە لەناویانیش نزیکەی 10 هەزار و 500 خیزان هێمان هانە ئاوارەبۊن.

 سەعدی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دیاری کەێد، کە زەرەدەیل سامان ئاژەڵی گەورا بۊن، کە هەزاران سەر گامیش لەناو چگنە، بیجگە لە داوەزیان سامان ماسی.

 ئۊشێدیش: نەوین پاڵپشتی حکومی و بەرنامەیل لەناکاو بۊە مدوو خەراوتربۊن قەیرانەگە، و دووپات کەێد کە چینەیل فرەترین زەرەدمەن ئەوانەن لە ژنەیل و مناڵەیل و خاوەن گامیشەیلن کە سەرچەوەیل سەرەکی ژیان خوەیان لەدەس دانە.

 هوشداری دەێد لەوە کە وەردەوامبۊن رەوشەگە وەبی دەسوەردانیگ ریشەیی بوودە مدوو فراوانبۊن کووچکردن وەرەو شارەیل، ئەوە کە فشاریگ زیاتر لەبان ژیرخان و بازاڕ کار و خزمەتگوزارییەیل دروس کەێد.

پیسبۊن ئاو

 سەختیەیل تەنیا لەبان کەمئاوی نییە، بەڵکم دریژەو بوود ئەرا جۊرایەتییەگەیش، و وەپای راپۆرتە میدیاییەیل، فرەی وێستگەیل چارەسەرکردن ئاو ئاوەڕۆ لە وڵاتەگە وە کاراییگ نزم کار کەن کە لە 30% رەد نیەکەێد لە بڕ 72 وێستگەی سەرەکی.

 نشان دەن کە نزیکەی 6 ملیۆن مەتر سێجا لە ئاو ئاوەڕۆ رووژانە وەبی چارەسەرکردن رشێدە ناو چەمەیل، ئەوە کە پیسبۊن ئاو نووشین خەراوتر کەێد و کاریگەری خەێدە بان تەندروسی گشتی.

 شارەزایەیل دۊنن کە یەکیگ لە دیارترین مدووەیل خەراوتربۊن قەیرانەگە لاوازی وەڕیەوبردن ئاوی و نەوین پلاندانان دریژماوەس، کە تەحسین موسەوی ئۊشێد« عراق هێمان نەڕەسیە ئەرا وەڕیەوبردن "دەگمەنی"، بەڵکم هێمان وەگەرد ئاو وە هۊر وەڕیەوبردن لافاوەیل و فراوانی رەفتار کەێد، و یەیش چشتیگە کە دۊاتر گونجیاگ نییە لە سای ئاڵشتکارییە کەشوهەواییەیل.

 دیاری کەێد کە نەوین پرۆژەیل دووارە وەکارهاوردن ئاو چارەسەرکریاگ، و لاوازی گردەوکردن ئاو واران، و وەردەوامبۊن ئاویاری نەریتی، گشتیان هوکارەن کە وەهەدەردان زیاتر.

 لە کووتایی دووپات کەێد کە هەڵمبۊن ئاو لە تاوسان شایەت برەسێدە زەرەدەیل گەورایگ، چۊنکە عراق لە یەکیگ لە وەرزەیل نزیکەی 8 ملیار مەتر سێجا لەدەس دا لە دەرئەنجام پلەیل گەرمای بەرز.