چۊن ئابووری وەڕیەو چوود؟.. عراق بی بودجە ئەرا چوارەمین جار لە ساڵ 2003ەو
شەفەق نیوز - بەغداد
عراق چوودە ناو قۆناغیگ دارایی بیوینە، وەگەرد زیاتربۊیین نیشاندەرەیل پەسەنەکردن بودجەی فیدراڵی ئەرا ساڵ 2026، لە وەختیگ وڵاتەگە کەفێدە وەر فشارەیل دووجارە بوود ک خوەی لە کەمەوبۊیین داهاتەیل نەفتی و وەردەوامبۊیین ئاڵووزیەیل هەرێمی دۊنێد ک کاریگەری لەبان جۊڵەی هەناردەکردن نەفت دیرێد، ک یەیش حکومەت خەێدە لەوەرانوەر سەختی وەڕێوەبردن ئابووری لەڕی رێسایەیل خەرجکردن وەختانە ئەرا چوارەمین جار لەوەت ساڵ 2003.
عراق وە شیوەیگ نیمچە تەواو پشت وە داهاتەیل نەفتی بەسێد ک زیاتر لە 90٪ لە داهاتەیل گشتی تیەرێد، لە وەختیگ دارایی گشتی دۊای پەسەننەکردن خشتەیل خەرجی و داهاتەیل تویش فشارەیل فرەیگ بوود، لە ناو رخەیل لە کاریگەریەیل یە لەبان پرۆژەیل بەرهەمهاوردن و ژیرخان و دەرفەتەیل کار و گەشەی ئابووری.
خەرجییگ وەختانە
لەی چوارچیوە، سڵاکار دارایی ئەرا سەرۆک ئەنجومەن وەزیرەیل، مەزهەر محەمەد ساڵح، ئۊشێد ک سیاسەت دارایی لە ماوەی ساڵ 2026 هێمان وەپای حوکمەیل یاسای وەڕێوەبردن دارایی فیدراڵی شمارە 6 ئەرا ساڵ 2019 وەڕیەو چوود، وە تایبەت مادەی 13 ک ری دەێد خەرجی وە ریژەی (1/12) مانگانە لە خەرجیەیل ساڵ وەرین لە وەخت دۊاکەفتن پەسەنکردن بودجە بکرێد.
ساڵح ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دیار6 کەێد ک ئی میکانیزمە "تۊەنست مسۆگەر وەردەوامبۊیین خەرج گشتی بکەێد، وە تایبەت مووچە و کرا و خانەنشینی و چاودیاری کۆمەڵایەتی، سەرەڕای دابینکردن دارایی خەرجیەیل بەرهەمهاوردن بنەڕەتی و پرۆژە وەردەوامەیل وەپای ریژەیل جیوەجیکردن و دراوی وەردەس".
باوجی ساڵح چوودە ژیر ئەوە ک دارایی گشتی تویش فشارەیل فرەیگ بوود لە ئەنجام گامەیل جیۆپۆلەتیکی و بازاڕەیل وزەی جەهانی، ک یەیش کاریگەری لەبان داهاتەیل نەفتی جۊر سەرچەوەی سەرەکی ئەرا دابینکردن دارایی خەزێنەی گشتی داشت.
دەسنشان کەێد ک حکومەت لەی وەختە وەرەو ئامادەکردن بودجەی 2027 لەناو چوارچیوەیگ چاکسازی چوود ک سەرنج خەێدە بان توانای خەرجی گشتی و رێکخستن خەرجیەیل وەکارخستن و مقیەتیکردن بەرنامەیل کۆمەڵایەتی ئەرا ئەو پرۆژەیلە ک سوود ئابووری دیرن، سەرەڕای هەمەڕەنگکردن داهاتەیل و قایمکردن ئاڵوگۆڕ دیجیتاڵی و چاکسازی کارگێڕی.
یەیش دۊای نزیکەی 16 مانگ لە پەسەننەکردن خشتەیل بودجە تیەێد، لە وەختیگ بودجەی سێ ساڵەی ئەرا ساڵەیل 2023 و 2024 و 2025 دۊایین چوارچیوەی دارایی گشتگیر ئەرا خەرج حکومی نیشان دا وەرجە ئەوەگ کارکردن وەپی وە شیوەیگ راسگانی لە کووتایی ساڵ 2025 کووتایی باێد.
پرۆژەیل هەڵواسیاگ و گەشەپیدان دۊاخریای
لە لای خوەییش، پسپۆڕ ئابووری زیا موحسین دۊنێد ک گەوراترین کاریگەری نەۊیین بودجە کەفێدە بان خەرج بەرهەمهاوردن، کە بودجە تەنیا بەڵگەیگ دارایی نیشان نیەێد، بەڵکم ئامرازیگە ئەرا وەڕێوەبردن چالاکی ئابووری و بەرهەمهاوردن ئەرا دەوڵەت.
موحسین ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد ک نەویین بودجە وە شیوەیگ کرداری مانای سەختی دەسکردن وە پرۆژەیل گەشەپیدان نوو یا فراوانکردن پرۆژەیل ژیرخان دەێد، ک ریەیل و پیەڵ و مەکتەوەیل و خەسەخانەیل و تووڕەیل کارەبا و ئاو لەوەرگرێد، سەرەڕای دۊاکەفتن گرێبەسەیل حکومی.
ئۊشێد ک وەزارەتەیل و پارێزگایەیل وە شیوەیگ هۊردە هۊردە توانای پلانداینان ناوڕاس و درویژماوە لەدەس دەن، لە وەختیگ بەشداری خەرجی حکومی لە هاندان چالاکی ئابووری کەمەو بوود، ک یەیش وە شیوەیگ راسەوخۆ کاریگەری لەبان کەرتەیل پەیماندەرایەتی و پیشەسازی و گواستنەوە و خزمەتگوزاریەیل خەێد.
ئی رخەیلە وەگەرد بەیاننامەیل پەرلەمانی وەرین یەک گرێد ک باس لە بۊیین زیاتر لە 4500 پرۆژەی پەککەفتگ لە سەرانسەر عراق کردن، ک بڕیگیان یە چەن ساڵیگە وسیانە، لە وەختیگ پسپۆڕەیل دۊنن ک نەوین بودجە پرۆژەیل نوو ئەرا لیست دریژ پەککەفتنەیل زیای کەێد.
دامەزرانن لە ژیر فشار
کاریگەری نەوین بودجە تەنیا لەبان پرۆژەیل بەرهەمهاوردن نیەوسێد، بەڵکم دریژە کیشێد ئەرا دۆسیەی دامەزرانن حکومی ک یەکیگ لە دیارترین دەروازەیل لەخوەیگردن دەرچگەیل لە عراق نیشان دەێد.
موحسین دووپات کەێد ک دەرفەتەیل دامەزرانن فرە دیاریکریاگ بوین، وەگەرد ئەگەر گیرهاوردن جیاکاریەیل وە کەرتەیل دیاریکریاگ جۊر تەندروسی و پەروەردە و دەزگایەیل ئەمنی، و هوشداری دەێد ک یە بوودە هوکار زیاتربۊیین فشارەیل کۆمەڵایەتی لە سای بەرزەوبۊیین ریژەیل بیکاری لە ناوەین گەنجەیل.
لە لای خوەیەو، توێژەر ئابووری ئەحمەد عید ئۊشێد ک خەرجکردن وەپای رێسای (1/12) وەردەوامبۊیین مووچە و خزمەتگوزاریە بنەڕەتییەیل مسۆگەر کەێد، باوجی نەرمی ئەرا دەسکردن وە پرۆژەیل نوو یا فراوانکردن خەرجی بەرهەمهاوردن دابین نیەکەێد.
عید ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد ک نەبوین بودجە لە تەمومژاوی دارایی چەسپنێد و توانای حکومەت ئەرا جیوەجیکردن پلانە ئابوورییەگەی وە لیهاتگیی کەمەو کەێد، هەرلیوا وە شیوەیگ نەرێنی کاریگەری لەبان ئەو کۆمپانیایەیلە ک وەگەرد دەوڵەت گرێبەس کردنە و بەرهەمکارو ناوخۆیی و بیانیەیل خەێد لەوەر نەوین دیدیگ دیار ئەرا پرۆژەیل هاتگ.
رخباریەیل گردەو بوون
پسپۆڕەیل دۊنن ک نەوین بودجە جیاوازییگ دارایی هەڵگرێد، لە لاییگ بوودە مدوو کەمەوبۊیین خەرج بەرهەمهاوردن، ک شایەت کوڵتامادی دارایی لەبان ماوەی کوڵ کەمەو بکەێد، باوجی لە لاییگ ترەک گەشەی ئابووری بیهاز کەێد و بوودە مدوو کەمەوبۊیین داهاتەیل نانەفتی ک وە چالاکی ئابووری بەسریانە.
موحسین ئاشکرا کەێد ک کوڵتامادی شایەت وە شیوەیگ شمارەیی لە ئەنجام کەمەوبۊیین خەرجیە سەرمایەییەیل خاسترەو بوود، باوجی ئابووری دۊاتر باجەگەی دەێد لەڕی کەمەوبۊین توانای بەرهەمهاوردن و کەمەوبۊیین دەرفەتەیل کار و وەردەوامبۊیین باڵادەسی خەرجی وەکارخستن لەبان حیساب بەرهەمهاوردن بەرهەمدار.
یە لە وەختیگ تیەێد ک دارایی گشتی کەفێدە وەر سەختیەیلیگ زیاتریگ ک وە کەمەوبۊیین هەناردەیل نەفتی و ئاڵووزیەیل بازاڕەیل هەرێمی بەسریانە، ک یەیش ئەگەرەیل پەنابردن ئەرا قەرزکردن ناوخۆیی ئەرا دابینکردن دارایی خەرجیە بنەڕەتییەیل بەرزەو کەێد.
رەوشیگ ئابووری سەخت
پسپۆڕ دارایی مەحمود داغر دۊنێد ک نەوین بودجەی 2026 وەگەرد ئەو هاوشیوەیل وەرین ک عراق وەخوەیەو دی جیاوازە، و دیاری کرد ک ئەنجومەن نۊنەرەیل لە ماوەی ساڵ 2025 خشتەیل خەرجی و داهاتەیل پەسەن نەکرد، ک یەیش پرسیگە ک وەسف کەێد ک گرنگییگ هونەری و یاسایی گەورایگ دیرێد لە وەخت جیوەجیکردن رێسای (1/12).
داغر ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد ک وڵاتەگە ئیسە لە "سەختترین رەوش ئابووری" رەد بوود، وتیش ک قسەکردن لەباوەت دامەزراننەیل یا فراوانبۊیین لە خەرجی لەی قۆناغە سەخت دەرکەفێد، چۊنکە لەپیناییەیل خریەێدە بان مسۆگەرکردن مووچە و بڕیگ لە خەرجیەیل حوکمڕانی لەڕی دابینکردن دارایی ئەرا کوڵتامادی لەڕێ بانک ناوەندی.
دووپاتیش کەێد لەبان ئەوە ک سەختی سەرەکی ترەک وەدیهاوردن گەشەیگ ئابووری خێرا نییە، بەڵکم رەسینە ئەرا بەرزترین پلەیل لیهاتگیی لە خەرجی و کۆنترۆڵکردن خەرجیەیل ئەرا مقیەتیکردن یەدەگەیل بیانی ک کڕ وەرگری بنەڕەتی ئەرا جیگیرکردن دینار عراقی و دابینکردن دارایی هاوردەیل نیشان دەێد.
قەرز گشتی و قەرزکردن
رخەیل لە کاریگەری نەوین بودجە لەبان ئاستەیل قەرز گشتی زیاترەو بوون، تایبەت وەگەرد وەردەوامبۊیین فشارەیل لەبان داهاتەیل نەفتی.
لەی لایەنەو، ئەحمەد عید ئۊشێد ک حکومەت شایەت ناچار بوود ئەرا فراوانکردن ئامرازەیل دارایی ناوخۆیی لەڕی باجەیل و قەرزکردن لە بانکە ناوخۆییەیل، و هوشداری دەێد ک ئی رێبازە رخداریەیل دارایی لەبان ماوەی ناوڕاس بەرزەو کەێد ئەگەر وەگەرد چاکسازیەیل راسگانی ئەرا کۆنترۆڵکردن خەرجی و قایمکردن داهاتەیل نانەفتی نەێد.
ئی رخەیلە وەگەرد هوشداریەیل وەرین ک پسپۆڕەیل ئابووری لەباوەت فراوانبۊیین کەل ناوەین داهاتەیل و خەرجیەیل دایەسیان، لە سای بەرزەوبۊیین قەرز ناوخۆیی لە مانگەیل گوزەشتە و پشت بەسن حکومەت وە ئامرازەیل دارایی بیوینە ئەرا داپووشین پابەندبۊیینە بنەڕەتییەیلی یەک گرێد.
وەڕێوەبردن ئابووری بی بودجە
لە نووڕین، پسپۆڕەیل ئۊشن ک حکومەت تۊنێد لەڕی رێسایەیل خەرجکردن وەختانە دەوڵەتەگە وەڕیەو بووەێد، باوجی وە لیهاتگییگ دیاریکریاگ.
موحسین دووپات کەێد ک ئی رێسایەیلە ری دەنە داین مووچە و وەردەوامبۊیین خزمەتگوزاریەیل گشتی و دابینکردن دارایی بڕیگ لە پرۆژەیل هەنووکەیی، باوجی چوارچیوەیگ کاریگەر ئەرا وەڕێوەبردن گەشەپیدان ئابووری دابین نیەکەن، چۊنکە بڕیارەیل بەرهەمهاوردن کۆتوبەن کریەین و پلاندانان ئابووری روونیەگەی لەدەس دەێد، لە وەختیگ بەرهەمکارەیل و پارێزگایەیل کەفنە وەر شیوەیگ زیاترەوبوی لە نادڵنیایی.
کارەگە وە قسەیگ کوڵەو کەێد: "تۊەنریەێد دەوڵەت وەڕیەو بوەریەێد، باوجی وەڕێوەبردن گەشەپیدان سەختە".
لە وەرانوەر، پسپۆڕ ئابووری سەفوان قوسەی، داوای مینەکردن سەرچەوەیل دابینکردن دارایی جیگر ئەرا پرۆژەیل بەرهەمهاوردن لە دەیشت چوارچیوەی بودجەی باو کەێد.
قوسەی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێد ک وەردەوامبۊیین خەرجکردن وەپای رێسای (1/12) وە شیوەیگ کرداری تەنیا لەبان خەرجیەیل وەکارخستن وسێد، ک یەیش خوازێد میکانیزمەیل تایبەت ئەرا دابینکردن دارایی پرۆژەیل بەرهەمهاوردن لەڕی یاسایەیل قەرزکردن یا هاوبەشی وەگەرد کەرت تایبەت و بەرهەمکارەیل پەیا بکرێد.
تەمە کەێد ک رۆڵ پارێزگایەیل بەرهەمهاوردن و دەسەیل بەرهەمهاوردن لەڕی خستنەڕوی پرۆژەیل ژیرخان و خزمەتگوزاریەیل ئەرا بەرهەمهاورەیل لە وەرانوەر دەرفەتەیل لە کەرتەیل بازرگانی و گەشتیاری و ماڵ فراوان بکریەێد، وە شیوەیگ ک وەردەوامبۊیین دابینکردن دارایی پرۆژەیل و نەوسیانیان مسۆگەر بکەێد.
