مەرج و ریگری.. ئایا بەغدای پایتەخت عراق لە گیرهاوردن چەک لە ماوەی 90 رووژ سەرکەفێد؟
شەفەق نیوز - بەغدا
حکومەت عراقی راگەیان کە 30 ئەیلول 2026 وادەی کووتایی بوود ئەرا رادەسکردن چەک لەدەیشت دامەزراوەیل دەوڵەت، لە گامیگ کە ئۊشێد ئامانج لەلی کووتاییهاوردن وە دووڕویی هیز چەکدار و چەسپانن سەروەری دەوڵەتە، هاوەخت وەگەرد کووتاییهاتن ئەرک هاوپەیمان ناودەوڵەتی ئەرا نواگیریکردن ریخریاگ "داعش" لە وڵاتەگە.
حەیدەر عەبوودی قسەکەر وەناو حکومەت، وت کە گشت گرووپە چەکدارەیل ئاگادار کریانە وە وادە دیاریکریایەگە، و دووپات کرد کە "هەر چەکیگ دۊای ئی رێکەفتە لەدەیشت چوارچیوەی دەوڵەت بمینێدەو وە چەکیگ ناریخریاگ دانریەێد و کەفێدە ژیر رەفتار یاسایی".
بڕیارەگە لە سای زیایبۊن فشارەیل سیاسی و ئەمنی ناوخۆیی و دەیشتەکی تیەێد، و لەناو ئامادەکارییەیل ئەرا سەردانیگ چەوەڕیکریاگ ئەرا عەلی زەیدی سەرۆک وەزیرەیل وەرەو واشنتۆن لە تەمووز ئایندە، کە مەزەنە کریەێد دۆسیەی باڵە چەکدارەیل لە سەردار خشتەی باسکردنەیل بوود.
چەک و گەندەڵی
شەوەکی یەکشەممەی گوزەشتە، وەگەرد دۆسیەی چەک، حکومەت وتار خوەی لەباوەت نواگیریکردن گەندەڵی خەسەو کرد، و دووپات کرد کە ئەو هەڵمەتەیلە کە دەس وەپی کردنە "هیچ جیاکارییگ لەناویان نییە"، و هەڵگردن پارێزبەندی لەبان وەرپرسەیل و وەشۊنکەفتن کەسایەتییەیل لە ناوخۆ و دەیشت وڵاتەگە گرێدە خوەی، وەگەرد دروسکردن میکانیزمیگ ئەرا گلەوداین پۊلەیل گشتی.
لە کووتایی ساڵەگە، عەلی زەیدی سەرۆک وەزیرەیل عراقی، کۆنگرەیگ ئەرا سەروەری نیشتمانی ئەرا چەسپانن ئی رویکردنە راگەیان، و وت کە حکومەتەگەی وەرەو "گامیگ نوو" چوود کە لەبان گیرهاوردن چەک لەلایەن دەوڵەت و کووتاییهاوردن وە سیستەم گەندەڵی بەسیاگە.
لە 14ی ئایار گوزەشتە وەخت وەرگردن ئەرکەیلی وە فەرمی، زەیدی پەیمان داوە ئەرا وەردەوامبۊن لە "گیرهاوردن چەک وەدەس دەوڵەت"، و دانان گیرهاوردن هیز چەکدار جویر "ئەرکیگ تایبەت ئەرا دامەزراوە فەرمییەیل"، کە یەیش دۆسیەگە گلەو دا ئەرا سەردار دیمەن سیاسی دۊای ساڵەیلیگ لە پەککەفتن.
لە لای خوەیەو، چوارچیوەی هەماهەنگی (کە هیزە سیاسییە شیعەیل فەرمانڕەوا لە عراق گردەو کەێد) دەسەڵات دا سەرۆک وەزیرەیل ئەرا جیوەجیکردن ئەوەگ خوازیاگە ئەرا مقیەتیکردن بەرژەوەندییە باڵایەیل، وەگەرد پاڵپشتی پڕۆژەی گیرهاوردن چەک وەدەس دەوڵەت و جیاوەکردن پەیوەندی دەسەی حەشد شەعبی لە چوارچیوە سیاسی و حزبی و کۆمەڵایەتییەیل.
لە 27 ئایار 2026، ئی رویکردنە زیایەو بۊ وە راگەیانن رەوت سەدری وە سەرکردایەتی موقتەدا سەدر ئەرا جیاوەکردن پەیوەندی "سەرایا سەلام" لەلی و تیکەڵکردنی وە دەوڵەت، وەگەرد داواکارییەیل ئەرا باڵەیل ئەرا چگن وە ژیر دەسەڵات حکومەت دوور لە پەیوەندییە حزبییەیل.
بەشەوبۊن باڵەیل
باوجی ئی گامە دیار نییە کە جی بڕدەنگی گشت باڵە چەکدارەیلە بوود، کە هەڵوێستەیلیان لە وەرانوەر حکومەت ئەرا گیرهاوردن چەک وەدەس دەوڵەت جیاوازە، لەناوەین لایەنەیلیگ کە ئامادەیی خوەیان ئەرا تیکەڵبۊن لەناو چوارچیوە فەرمییەیل راگەیاننە، و ئەوانەی ترەک کە پابەند بۊنە وە وژاردەی هیشتن چەکەیلیان و هەر گامیگ لەی رویە وە مەرجەیل سیاسی و ئەمنی بەسانە.
لەلای ئەو باڵەیلە کە نەرمی نیشان دانە، هیزەیلیگ جویر سەرایا سەلام و عەسائیب ئەهل هەق و کەتیبەیل ئیمام عەلی گامەیلیگ وەرەو رادەسکردن وەڕیەوبردن بڕیگ لە لیوایەیل لەناو دەسەی حەشدی شەعبی ئەرا حکومەت راگەیانن، لە چوارچیوەی ریخستنەیلیگ کە وەسف کریانە جویر ئامادەکارییگ ئەرا دووارە ریخستن پەیوەندییەگە وەگەرد دەوڵەت، و جیاوەکردن رەهەند سیاسی لە سەربازی.
هەرلیوا وتاریگ لەناو بڕیگ لە باڵەیل پاڵپشتیکەر ئەرا حکومەت دەرکەفت، کە مەزەنە کەێد گیرهاوردن چەک وە مەرج نییە هەڵوەشانن کوتلەیل بوود، بەڵکم دووارە رێخستن بڕیار وەکارهاوردن هیزە لەناو دامەزراوە فەرمییەیل دەوڵەت.
لە وەرانوەر ئەوە، هێمان باڵەیل ترەک کە تونترن، لە سەرداريان کەتیبەیل حزبوڵڵا و بزووتنەوەی نوجەبا و کەتیبەیل سەیدولشوهەدا، رەد کەن چەکەیلیان بخرێدە ناو ئی جویرە، و دووپات کەن لەبان پابەندبۊنیان وە ئەوەگ ناوی نەن "چەک موقاوەمە"، وە مەزەنەکردن ئەوە کە ئامادەبۊنی وە چوارچیوەیل هەرێمی و ئەمنییەو بەسیاگە، کە دیارترینیان وەردەوامبۊن هەڕەشە دەیشتەکییەیل و ئامادەبۊن هیزە بیگانییەیلە.
لەیەکدان بڕیارەگە
وەگەرد ئی بەشەوبۊنە، جیاوازییەگە تەنیا لەبان باڵە چەکدارەیل نییە، بەڵکم دریژەو بوود ئەرا هیزە سیاسییەیل لە لیەکدانیان ئەرا باوەت بڕیارە حکومییەگە و سنوورەیلی، کە خوەنستنەیل جیاوازن لەباوەت ئەوەگ ئایا مانای "رادەسکردن چەک" وە راسگانی دەێد یا دووارە رێخستن بڕیار وەکارهاوردنی لەناو دامەزراوەیل دەوڵەت.
لەی چوارچیوە، ئەحمەد عەدنانی ئەندام دەسەی گشتی بزووتنەوەی سادقوون باڵ سیاسی ئەرا بزووتنەوەی عەسائیب ئەهل هەق وە سەرکردایەتی قەیس خەزعەلی، ئۊشێد ئەوەگ رویدەێد "رادەسکردن چەک" نییە بەڵکم "گیرهاوردن بڕیار وەکارهاوردنی وەدەس دەوڵەتە".
عەدنان ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دیاری کەێد، کە چەک باڵەیل لەناو سیستەم دەسەی حەشدی شەعبی مینێدەو، لە وەختیگ فتراق خریەێدە بان "جیاوەکردن پەیوەندی سیاسی لە بڕیار سەربازی".
لە ئەیلول ئایندە، وە قسەی عەدنان کووتاییهاتن ئامادەبۊن هیزەیل هاوپەیمان ناودەوڵەتی دەروازە ئەرا باسکردنیگ گشتگیر لەباوەت بانان چەک واز کەێد، و زیای کەێد کە جیوەجیکردن بڕیارەگە هەوەجە کەێد گشت باڵەیل وەبی جیاکاری بگرێدە خوەی، جویر "بڕیاریگ نیشتمانی و ئایینی و سیاسی".
هەرلیوا، عەدنان کینانی شارەزای ئەمنی و سیاسی، دۊنێد کە ئی گامە نۊنەرایەتی خاڵیگ وەرچەرخان کەێد، وە مەزەنەکردن ئەوەگ کووتاییهاتن ئامادەبۊن "داگیرکەر" مانای ئەوە دەێد کە "موقاوەمەی چەکدار بایەسە کووتایی وەپی بێد"، و بایەسە باڵەیل یا وە تەواوی لەناو دەوڵەت تیکەڵ بوون یا وە کار سیاسی ئاڵشت بوون.
کینانی لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز، باس ئەوە کەێد کە بەشەوبۊن لەناو هیزەیل باڵەیل وەخوەیان هەس لەناوەین پاڵپشتیکەر و دژوەریگ ئەرا رویکردن حکومەت، کە یە "گرفتیگ ناوخۆیی رەنگ دەێدەو کە هەوەجە وە چارەسەر لە بنەڕەتەو دیرێد".
پەیابۊن باڵەیل
دۊای ساڵ 2003، ریشەی فرەیگ لە باڵە چەکدارەیل ئیسە گلەو خوەێد وەختەیلیگ کە پێکهاتەیل چەکداری پەیوەندیدار وە بۆشایی ئەمنی کە دۊای داگیرکاری ئەمریکی ئەرا عراق هات پەیا بۊن، و دۊاتر وە شیوەیگ گەورە فراوان بۊن دۊای پەلامار ریخریاگ "داعش" ئەرا شارەیل فراوان عراقی لە ساڵ 2014.
لەو مەوقە، سەرایا سەلام جویر هیزیگ سەربازی دروس بۊ لە وەڵامداین داواکارییگ لەلایەن سەدرەو ئەرا مقیەتیکردن پیرووزییەیل، وەگەرد تیکەڵبۊن باڵەیلیگ ترەک لەناو دەسەی حەشدی شەعبی، کە دۊاتر ئاڵشت بۊ ئەرا سای فەرمی ئەرا شمارەیگ گەورە لە پێکهاتە چەکدارەیل.
باوجی ئی تیکەڵبۊنە کووتایی وە فرەیی لە ناوەندەیل هیز نەهاورد، بەڵکم بنەمایگ ئەرا دیمەنیگ ئاڵووز دانا کە دەوڵەت و کوتلەیل و مەرجەعییەتە سیاسی و حزبییەیل گردەو کەێد، و یەیش هیشت دۆسیەی "گیرهاوردن چەک" بوەێدە یەکیگ لەو دۆسیەیلە کە فرەترین گرفتی لە عراق دیرێد.
کیشانەوەی ئەمریکی
لە لای خوەیەو، موعین کازمی سەرکردە لە ریخریاگ بەدر وە سەرکردایەتی هادی عامری، پەیوەندی خەێدە ناوەین بانان "موقاوەمە" و ئامادەبۊن هیزە ئەمریکییەیل، و ئۊشێد کە پابەندبۊن باڵەیل وە رادەسکردن چەک وە "کیشانەوەی تەواو و راسگانی" ئەرا هیزە ئەمریکییەیلە و کووتاییهاوردن وە پرۆسە ئاسمانی و سەربازییەیلی لە عراق بەسیاگە.
کازمی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دیاری کەێد، کە باڵەیلیگ جویر کەتیبەیل حزبوڵڵا و کەتیبەیل سەیدولشوهەدا مەرج گەرەنتی دیاریگ نەن ئەرا گلەونەخواردن دەسوەردان سەربازی ئەمریکی، و زیای کەێد کە "حکومەت توانای وەڕیەوبردن دۆسیەی ئەمنی دیرێد باوجی هەوەجە وە بڕیاریگ سیاسی یەکلاییکەر دیرێد".
دووپات کەێد کە هەر رێککەفتنیگ کووتایی لەباوەت چەک "هاوسەنگییگ لە پابەندییەیل" لەناوەین بەغدای پایتەخت عراق و واشنتۆن خوازێد، وەگەرد گەرەنتی سەروەری تەواو عراق لەبان خاک و ئاسمانی.
لە چوارچیوەیگ پەیوەندیدار، مستەفا عەجیل توێژەر ئەمنی، لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز، دۊنێد کە دیاریکردن 30 ئەیلول ئایندە جویر وادەیگ کووتایی ئەرا گیرهاوردن چەک هاوەختە وەگەرد پلان کیشانەوەی هیزە ئەمریکییەیل، کە یەیش هیلێد گامەگە بوودە "یەکلاییکەر" ئەرا کووتاییهاوردن وە پاساوەیل چەک لەدەیشت دەوڵەت.
باوجی شارەزایەیل هوشداری دەن لەوە کە سەرکەفتن پلانەگە پشت بەسێدە میکانیزمەیل جیوەجیکردن، وە تایبەت لەباوەت دووارە داڕشتن دەسەی حەشدی شەعبی، و دیاریکردن ئەو لایەنە کە چەک وەرگرێد، لە سای نەوین رێخستنەیل هویردەکاری راگەیانریای تا ئیسە.
پاڵپشتی و رێککەفتن ناودەوڵەتی
ئی رویکردن حکومیە پاڵپشتی ناودەوڵەتی و هەرێمی وەدەس تیەرێد، کە گردەوبۊنیگ وەزاری هاوبەش لەناوەین ویلایەتە یەکگرتگەیل و ئەنجومەن هاریکاری کەنداو پاڵپشتی خوەی ئەرا تەقەلایەیل بەغدای پایتەخت عراق لە گیرهاوردن چەک راگەیان، هاوەخت وەگەرد شەرمەزارکردن ئەو پەلامارەیلە کە خریەنە مل گرووپەیل نزیک لە ئیران لە ناو و دەیشت عراق.
هەرلیوا، واشنتۆن وەردەوامبۊن هاوکارییەیلی ئەرا عراق وە "رێکارەیل وەرچەو" بەسێد ئەرا دویرەوخستن کوتلە چەکدارەیل لە دامەزراوەیل دەوڵەت، لە وەختیگ کە نشان وە فشار ئابووری و سیاسی کەێد لە ئەگەر جیوەجینەکردنی.
دۆسیەی کیشانەوەی ئەمریکی لە عراق پشت وە رێککەفتنیگ دووانی لەناوەین بەغدای پایتەخت عراق و واشنتۆن بەسێد کە لە ساڵ 2024 بەسیاگە، کە باس لە کووتاییهاوردن وە ئەرک هاوپەیمان ناودەوڵەتی ئەرا نواگیریکردن ریخریاگ "داعش" لەناو وڵاتەگە لەبان دوو گام کەێد.
لە سەرەتای ساڵ 2026، و وەپای ئی لەیەکفامستنە، گام یەکەم تەواو بۊ، و کووتاییهاوردن وە ئەرکە جەنگییەیل و کیشانەوەی بەشیگ لە هیزەیل و دووارە جیگیرکردنیان لە چوارچیوەی هاوبەشییە ئەمنییە دووانیەیل وەگەرد حکومەت عراقی گردە خوەی.
وەلی گام دویەم تا ئەیلول 2026 دریژە کیشێد، و تەواوکردن کیشانەوەی هیزە مەنەگەیل و کووتاییهاوردن وە وەکارهاوردن بنکەیل ناوخۆی عراق ئەرا پاڵپشتی پرۆسەیل لە سووریا گرێدە خوەی، لەبان ئەوەگ پەیوەندی ناونیشان هەردوگ لایەنەگە ئاڵشت بوود ئەرا هەماهەنگییگ ئەمنی و سەڵاکاری دیاریکریاگ.
نووڕیەێدە ئی رێککەفتنە کریەێد جویر چوارچیوەی فەرمانڕەوا ئەرا پرۆسەی کووتاییهاوردن وە ئامادەبۊن سەربازی ئەمریکی، وە شیوەیگ کە بنمیچیگ وەختانەی ئاشکرا دیاری کەێد ئەرا دووارە رێخستن پەیوەندی ئەمنی لەناوەین بەغدای پایتەخت عراق و واشنتۆن.
