خوەش هاتین ئەرا بەغداد.. ترەمپ کلیل ئارامکردن هەرێمی وەگەرد تاران دەێدە زەیدی

شەفەق نیوز - بەغداد/ تاران/ واشنتۆن

عەلی فالح زەیدی، سەرۆک وەزیرەیل عراقی رووژ پەنجشەممەی ئایندە، وەرەو پایتەخت ئیرانی تاران چوود، لە یەکەم وێستگەی هەرێمی دۊای سەردانە دۊایینەگەی ئەرا ویلایەتە یەکگرتگەیل.

سەردانەگە دەسپێشخەرییگ عراقی هەڵگردگە کە تەقەلا دەێد بەشداری بکەێد لە کۆنترۆڵکردن ئاڵووزییەیل ناوەین واشنتۆن و تاران و وازکردن رییگ ئەرا گفتوگۆ ناوەین هەردوگ لایەنەگە، لەناوەین پرسیارەیلیگ لە توانای بەغداد ئەرا رانین رۆڵ ناوجیکردن لە قەیرانیگ کە پەڕاوگەیل ئاسایش و وزە و بەرنامەی ناوەکی و هەژموون هەرێمی لەناوی تیکەڵ بوون.

 سەردانەگەی زەیدی دۊای دیداریگ تیەێد کە وەگەرد سەرۆک ئەمریکی دۆناڵد ترەمپ لە واشنتۆن گردیەو کرد، کە لەورا هەردوگ لایەنەگە باس لە بتەوکردن پەیوەندییە ئابوورییەیل و کیشانن یەرهەمکارەیل ئەمریکی ئەرا عراق کردن، وەگەرد پەڕاوگەیل ئەمنی و سیاسی.

لە وەختیگ سەرچەوەیل ئاگادار نشان دەن کە بەغداد تەقەلا دەێد بەرهەمهاوردن لە پەیوەندییە هاوسەنگەیلی وەگەرد هەردوگ لایەنەگە بکەێد تا خوەی جویر سەکوویگ ئەرا گفتوگۆ پیشکەش بکەێد نەک جویر گۆڕەپانیگ ئەرا ململانێ.

 وەزیر دەیشت عراقی، فوئاد حسێن، وەرجە یە دووپات کردۊد کە بەغداد ئامادەس ئەرا رانین رۆڵ ناوجیکردن ناوەین ئیران و ویلایەتە یەکگرتگەیل، و دیاری کرد کە هەر گفتوگۆیگ لەبارەی دەسپێشخەرییە سیاسی یا ئابوورییەیل یەکەم جار هەوەجە وە وسانن ئاڵووزییەیل دیرێد، و کار لەپیشینە لە قۆناغ ئیسە ئامادەکردن رەوشەیلە ئەرا گفتوگۆ.

 حسێن وت کە عراق وەرجە یە رۆڵیگ رانیە لە نزیکەوکردن نووڕینەیل ناوەین تاران و واشنتۆن، و بەغداد هیچ پەیامیگ ئەمریکی ئەرا ئیران هەڵنەگردگە، وەلی تۊنێد ئەوەگ لە واشنتۆن ژنەفتیەسەی بڕەسنێد وەگەرد خستنەڕوی هەڵوێستە عراقییەگەی.

دەسپێشخەری بەغداد ئەرا گفتوگۆ

 وەپای سەرچەوەیل سیاسی، زەیدی لە سەردانەگەی ئەرا تاران ئەگەر میوانداریکردن گردەوبوین لەلایەن بەغدادەو خەێدە رۊ کە وەرپرسەیل ئەمریکی و ئیرانی گردەو بکەێد، وە شیوەیگ راسەوخۆ یا ناڕاسەوخۆ، وە ئامانج نزیکەوکردن نووڕینەیل و وازکردن کەناڵەیل پەیوەندی سیاسی.

 لەی چوارچیوە، شارەزا لە کاروبارەیل ئیرانی، مەهدی عەزیزی، دوینێد کە لێدوانەیل وەزیر دەیشت عراقی لەبان ناوجیکردن نشان دەن ئەرا بۊیین لەیەکفامستن لە سەردانەگەی زەیدی ئەرا واشنتۆن لەبارەی ئەگەر هەڵسان بەغداد وە ئی رۆڵە.

 عەزیزی وە ئاژانس شەفەق نیوز وت، کە "ترەمپ ئی کاغەزە دادە زەیدی تا رۆڵیگ لەی جەنگە بڕانێد"، و هەژمار کرد کە عراق پایەیلیگ دیرێد کە لە دەوڵەتەیل ترەک دەس نیەکەفێد وە مدوو سروشت پەیوەندییەیلەی وەگەرد ئیران و شوینەگەی لەناو ژینگەی عەرەبی.

 زیای کرد کە عراق "لە ناوخۆی ئیرانی و مەزاج ئیرانی رەسێدەو، و لە خود وەخت لە ناوچە عەرەبییەگە ئامادەس"، و باس ئەو پەیوەندی میژوویی و کۆمەڵایەتی و ئاینییەیل ناوەین هەردوگ گەل عراقی و ئیرانی کرد، و ئی تایبەتمەندییە ئەگەرە دەرفەتیگ وە بەغداد بەێد ئەرا هەڵسان وە رۆڵیگ جیاواز لە هەر ناوجیکردنیگ ترەک.

 عەزیزی دوینێد کە عراق، وە بۊیینی وە دەوڵەتیگ عەرەبی خاوەن سیستەمیگ سیاسی دیموکراتی و پەیوەندییەیل قویلیگ وەگەرد تاران، تۊنێد لایەنیگ بوود کە توانای پەیوەندیکردن وەگەرد گشت لایەنە هەرێمییەیل بیاشتوود.

سنوورەیل ناوجیکردن عراقی

وەلی توانای بەغداد لەبان هەڵسان وە ئی رۆڵە جی رێککەفتن ناوەین چەودیارەیل نییە، چوینکە بڕیگ لە توێژەرەیل دوینن کە کێشەگە پەیوەندی وە خاوەنداریکردن کەناڵەیل پەیوەندی لەلایەن عراقەو تەنیا نەیرێد، بەڵکم وە توانای لەبان کارتیکردن لە هەڵوێست لایەنە ململانێکارەیلە.

 لەی لایەنەو، توێژەر سیاسی، نەوال مووسەوی، وت کە پەڕاوگەگە پەیوەندی وە توانای عراق لەبان پەیوەندیکردن نەیرێد، بەڵکم وە ئەو وەربەسەیلە کە پەیوەندیدارن وە رەوشە ناوخۆییەگەی، و لە بانیان پەڕاوگەی هەژموون ئیرانی لەناو وڵاتەگە، کە یەکیگە لە پەڕاوگە ناسکەیل لەلای ویلایەتە یەکگرتگەیل.

مووسەوی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز زیای کرد، کە کارتیکەر سەرۆک وەزیرەیل لە توانای لەبان وەڕێوەبردن گفتوگۆیەیل تایبەت وەگەرد هەردوگ لایەنەگە و تەقەلای رەسین ئەرا هەڵوێستەیلیگ نەرمتر خوەی دوینێد، و دیاری کرد کە نشاندەرەیلیگ هەن لەبان ئەگەر رەسین ئەرا لەیەکفامستن راگەیاننەکریاگ کە دەسمیەتی دەن لە سەرخستن هەر رێڕەویگ گفتوگۆکاری هاتگ.

گرفت پابەندبۊن ئەمریکی

لە وەرانوەر ئەوە، نویسەر و توێژەر لە کاروبار ئیرانی، ساڵح قەزوینی، رووشنایی خەێدە بان ئەوەگ کێشە سەرەکییەگە لە قەیران ناوەین تاران و واشنتۆن لە ناسنامەی ناوجیکردن نییە، بەڵکم لە پەڕاوگەی جیوەجیکردن رێککەفتنەیل و پابەندبۊن وەپییانە.

قەزوینی وە ئاژانس شەفەق نیوز وت، کە "کێشەگە ناوجیکردن نییە، چ عراقی بوود یا پاکستانی یا قەتەری، بەڵکم کێشەگە لەلای لایەن ترەکە، کە ئەمریکییە، و پابەندنەبۊنی وەپای ئەوەگ رێککەفتن لەبانی کریەێد".

 دیاری کەێد کە ئەزموون رێککەفتن ناوەکی ساڵ 2015، وە هەژمارکردن کیشانەوەی ئیدارەی ترەمپ لەلی نموونەیگ دروس کرد لەبان قەیران بڕوایی ناوەین هەردوگ لایەنەگە.

زیای کەێد کە هەر ناوجیکردنیگ هاتگ هەوەجە وە دانان میکانزمەیل و دڵنیاییەیل ئاشکرا ئەرا جیوەجیکردن دیرێد، و نەک تەنیا رەسین ئەرا رێککەفتنیگ سیاسی بەس بوود، و ئاشکرا کرد کە تەنیا ئیمزاکردن لەبان لەیەکفامستن بی بۊیین ئامرازەیلێگ کە لایەنەیل وە جیوەجیکردنی پابەند بکەێد بەس نییە.

ناوجیکردن یا کلکردن؟

 لە خوەنستنیگ جیاواز، مامووستای زانستە سیاسییەیل لە زانکۆی ئێکستەر بەریتانی، هەیسەم هیتی، دوینێد کە قسەکردن لەبان بۊیین زەیدی وە ناوجیکەر ناوەین ترەمپ و ئیران ئەگەرە زیایچگن لەلی بوود.

 هیتی، لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز باس کەێد، کە ئیران و ویلایەتە یەکگرتگەیل کەناڵەیل گفتوگۆکاری راسەوخۆ و ناڕاسەوخۆ دیرن، جۊر ئەوەگ لە پاکستان و سوڵتاننشین عومان کەفتەو، لەوەر ئەوەیش نیەتۊەنریەێد زەیدی وە ناوجیکەر وە واتای باو هەژمار بکریەێد.

 دیاری کەێد کە رۆڵ راسگانی زەیدی ئەگەرە کلکردن و هەڵگردن داواکارییە ئەمریکییەیل پەیوەندیدار وە پەڕاوگەی عراقی بوود، و دیاری کەێد کە واشنتۆن رووشنایی خەێدە بان کەمەوکردن هەژموون ئیرانی لەناو عراق و وازکردن مەیدانەگە لە وەردەم بەرهەمهاوردن ئەمریکی.

 دوینێد کە زەیدی "ئەگەرە نوێنەریگ بوود ئەرا داواکارییە ئەمریکییەیل لە عراق"، و ئەرکەگەی لە خستنەڕوی مەرجەیلیگ نوو خوەی دوینێد کە جیاوازە لە قۆناغ وەرین کە لەناوی عراق گۆڕەپانیگ ئەرا هاوسەنگی ناوەین هەردوگ هەژموون ئەمریکی و ئیرانی بۊ.

 هیتی هوشداری دەێد لەوە کە ئەگەرە ئیران وە ئاسانی وەگەرد ئی ئاڵشتکارییەیلە رەفتار نەکێد، و دووپات کرد کە تاران ئەگەرە ئامرازەیل خوەی لەناو عراق وەکار بارێد ئەرا رۊوەڕۊبۊن هەر گامیگ کە وە هەڕەشەیگ ئەرا بان هەژموونەگەی بزانێد، و چەوەڕی کەێد کە قۆناغ ئایندە ناسکتر بوود.

وەربەسەیل ناوخۆی عراقی

لە وەرانوەر ئەوە، توێژەر لە کاروبار سیاسی، زیاد عەرار، دوینێد کە رووشنایی خستن وەبان رۆڵیگ هەرێمی ئەرا زەیدی ئەگەرە وەرجە وەخت خوەی بوود، و دووپات کەێد کە کار لەپیشینە لە وەردەم حکوومەت عراقی چارەسەرکردن پەڕاوگە ناوخۆییەیلەس.

وعەرار وە ئاژانس شەفەق نیوز وت، کە سەرسامبۊن ترەمپ وە زەیدی مەرج نییە وە واتای ئەرکدارکردنی وە رۆڵەیلیگ لە دەیشت عراق بوود، و دیاری کرد کە حکوومەت نوو وەرەوڕۊی وەربەسەیل گەورەیگ بوودەو کە پەیوەندی دیرن وە نواگیریکردن گەندەڵی، و کۆنترۆڵکردن چەک، و بتەوکردن شکۆمەنی دەوڵەت، و خاسەوکردن رەوشەیل ژیان.

 زیای کەێد کە ناوجیکەر هەرێمی هەوەگە وە دەوڵەتیگ ئارام و توانادار لەبان کارتیکردن دیرێد، لە وەختیگ کە عراق خوەی هێمان هەوەگە وە تەقەلایەیل ناوخۆییگ دیرێد ئەرا دووارە رێکخستن رەوشە سیاسی و ئەمنییەیلی.

باس لەوە کەێد کە رۆڵ دەیشتەکی بەغداد ئەگەرە گونجیاگ بوود لە بڕیگ پەڕاوگەی پەیوەندیدار وە ئیران، وەتایبەت دۊای ئەو گفتوگۆیەیلە کە زەیدی لە واشنتۆن ئەنجامیان دا، وەلی نیەوینێد کە عراق لە رەوشیگە ری وەپی بەێد هەڵگر پەڕاوگەی ناوجیکردن دەوڵەتی گشتگیر بوود.

 سەردانەگەی زەیدی ئەرا تاران لەناو گەشتیگ هەرێمی تیەێد کە هەرلە تورکیا و سعودیە و سووریا گردەو کەێد، و رووشنایی خەێدە بان پەڕاوگەیل وزە و پەیوەندییە دووانییەیل، لە ژیر بار دەرئەنجامەیل ئاڵووزییەیل ئەمریکی ئیرانی و کارتیکەرەیلی لەبان ئاسایش ناوچەگە و دابینکردنەیل نەفت.