رمانن زویترە لە بیناسازی: نۆرمیگ سیاسییە وەگورەی هەوای حکومەتە نووەیل لە عراق چوود

شەفەق نیوز - بەغداد

هەر جاریگ حکومەتەیل لە عراق ئاڵشت بوون، پرۆسەگە تەنیا لە سفرەو دەسوەپی کەێد، ئەو "نەخشەڕیە" کە حکومەت وەرین پەرە وەپی داگە، لە خود دەوڵەت هاتگە، ئەو بڕیارەیلە کە ئیرنگە پەسەن کریەن سوو  هەڵوەشیەنەو، یا دووارە نووڕستن هەمەلایەنە، مەرج نییە لەوەر ئەوە کە نایاساییان چەسپیاس، بەڵکم لەوەر ئەوە کە "مەزاج" سیاسی ئاڵشت بویە، و لەوەر ئەوە ناوەگەی لە نویسینگەی سەرۆکوەزیرەیل وەگەردیا ئاڵشت بویە.

وەگەرد زیایبوین گفتوگۆ لە چوارچیوەی هەماهەنگی لەبان سەردەم دویای محمد شیاع سودانی، ئی هەڵسوبنیشە زیاتر ئاشکراوە بویە، یەیش دویای قسەیل ناو هاوپەیمان دەوڵەت یاسا لەباوەت هەڵوەشانن بڕیارەیل ئیسەی حکومەت ئەگەر نووری مالیکی گلەو بخوەێد ئەرا پۆست سەرۆک وەزیرەیل، یەیش گامیگە کە وە خود شیوە لە ساڵ ٢٠٢٢ دووارە بویە وەختیگ حکومەت سودانی رای وەو بڕیارەیلە ئاشکرا کرد کە لەلایەن حکومەت مستەفا کازمی دەرچوین.

ناوەین ئەو راسەوکردنە کە بویەسە دروشمیگ، و ئەو رماننە کە شوین خوەی لەبان پڕۆژەیل و ئیدارە و ئارامی فەرمانبەری و دارایی وەجی هیلێد، هاوکیشەی نوویگ لەناو دەوڵەت دەرچوود، کە گەرەنتی ئەرا هیچ بڕیاریگ نییە کە لە تەمەن ئەو حکومەتە زیاتر بوود کە دەریکردیە.

کە لە وڵاتیگ قەیرانەیل لەناوی زیاتر لە چارەسەریەیل کەڵەکە بوون، ئی بازنە بوودە ناونیشانیگ چەسپیاگ ئەرا دەسکردن ژاوەژاو ئیداری، کە لەناوی دەوڵەت وە فامستن تانە وەڕیەو چوود نەک وە کەڵەکەبوین. 

 ئی زەنجیرە لە پویچەڵکردن وەکار هاوریا ئەرا وەجیهاوردن ئامانجەیلیگ تایبەت وەلایەن سەرۆک حکومەتەیل، وە جیوەجیکردن ئی ریکارە جویر دەسپیچگ ئەرا رەسانن پەیامەیل وە رای گشتی کە ئەو بڕیارەیل وەرینە راس نەوینە، هەرچەن کاریگەری لەبان شیوەی کارکردن دەوڵەت بیاشتوود، کە لەلاییگ ترەک نشان کەێد کە هیچ بڕیاریگ یا پڕۆژەیگ وەردەوام نییە، و هەر حکومەتیگ باێد سەرلەنوو دەسوەپی کەێد، واتە رمانن و بیناسازی نەک وە فامستن کەڵەکەبوین، تا دی هیچ پیشکەفتنیگ لە وڵاتەگە نیەوود.

"ئاژاوەی ئیداری"

غازی فەیسەڵ، شرۆڤەکار سیاسی و دیپلۆماتکاری وەرین، ئی گامەیلە وە "ڕەفتار رخدار و ئاژاوەی سیاسی و ئیداری لەناو حکومەتە یەک لە دویای یەکەیل عراق" دادە قەڵەم.

وەقسەی فەیسەڵ، ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت: وەختیگ کابینەی حکومەت لە هەر حکومەتیگ بڕیار دەێد، بڕیارە ئەو بڕیارە وەگەرد دەستوور و ئەو بەرنامە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییە بگونجێد کە پەرلەمان و لایەنە سیاسییەیل پەسەنی کەن.

وتیش: "ئەو ریکارەیلە ئەرا نمونە لە سەردەم سودانی وە ئاگاداری و هەماهەنگی هاوپەیمان ئیدارەی دەوڵەتیش ئەنجامدریانە کە حکومەتەگەی دروس کردگە، بیجگە لەوەیش ئەگەر حکومەت بڕیار بەێد یا سیاسەتیگ بنەێد کە پێچەوانەی دەستوور یا بەرنامەی حکومەت بوود، بایەسە پەرلەمان لەو وەختە ناڕەزایەتی نشان بەێد، و ریگری بکەێدر بەڵام ئەگەر هیچ ناڕەزایەتییگ لەلایەن پەرلەمانەو نەوی، و ئەگەر حکومەت بڕیار بەێد یان سیاسەتیگ بنەێد کە پێچەوانەی دەستوور یا بەرنامەی ئیدارەی دەوڵەت، یا دەسەی هەماهەنگی نەوود، ئەوە هیچ کێشەیگ نەیرێد و ناڕەزایەتیەگەیش نادروسە.

لە باوەت ئامانج ئەوە ئاڵشت بوود، و وەگشتی لەی گامەیلە لە دوو حکومەتەو، فەیسەڵ ئاشکرا کەێد کە "ئی مۆدێلە لە ناڕەزایەتی و شیوانن و ئاڵشتکاریە وەدڵنیاییەو هەر دەرفەتیگ راسگانی ئەرا دەسپێشخەری و گەشەپیدان وڵات لەبار بەێد، وەتایبەتی هەڵوەشانن و وسانن پڕۆژەیل و دەسکردن وە پڕۆژەی نوو، و دانیشتنەیل پەرلەمانیش کۆتاییان تیەێد و وڵات وەدەس لاتی و ورسگی و نەخوەنەواری و قەیرانە گەورەیل ناڵێد."

پرسیاریش کەێد کە ئی کارە فرە زەردبەخشە وە دەوڵەت، خو حکومەت لە حزبیگ سۆسیالیست نەهاتگە و ئیەکە لە شوینی لیبرالیزمە، کە سەرۆک وەزیرەیل هەر لە خود چوارچیوەی هەماهەنگی هاتگە و هەر خود نووڕین و مەکتەو سێ سیاسی ئیسلامیە دەعوەس، واتە دی لەبان کی تانە دەێد؟". 

نمونەیگ نشان دەێد: لەو دەوڵەتەیل ترەک، جویر ئەمریکا، هاتێ حزب کۆماری بڕەسێدە دەسەڵات، تانە لەبان چشتیگ دەێد جویر کورتاژ یا بیمەی تەندروسی، کە بەشیگە لە سیاسەت حزب دیموکراتی، و وەختیگ دیموکراتی تیەێد تانە وە باوەتەیلیگ ترەک دەێد جویر کووچبەرەیل، وەلێ لە عراق وەیجویرە نییە.

ئیبتسام هیلالی خانمە پەرلەمانتار لە فراکسیۆن دەوڵەت یاسا ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دووپات کرد کە نووری مالیکی سەرۆک هاوپەیمان دەوڵەت یاسا بوودە سەرۆک هاتگ دەوڵەت، ئەوەسا گشت بڕیارەیل حکومەت وەڕیەوبردن کارەیل محمد شیاع سودانی پویچەڵ کەێد.

وتیش: ئەو. بڕیارەیلە کە لە حکومەت و سەروک ئەنجومەن وەزیرەیل کە دەسەڵاتی تەواو بویە دەرچگن گشتی نایاسایین، و مالیکی ئەوەسا بوودە سەرۆک حکومەت هاتگ، و ئەوەسا لە یەکەمین دانیشتنی بڕیار کۆتایی وە گشت بڕیارەیل حکومەت وەڕیەوبردن کارەیل دەێد، لەناویان بڕیار باجەیل و باجەیل گومرگی نادروس، بیجگە بڕیار وسانن پشوو و کلکردن خوەنەواری و گواستنەوەی فەرمانبەرەیل.

وەرانوەر ئەوە، وەختیگ سودانی لە ساڵ     2022، روسیا پۆستەگەی، لە یەکەمین بڕیارەیلی دووارە نووڕستن و پویچەڵکردن بڕیارەیل حکومەت کازمی لە وەخت وەڕیەوبردن کارەیل بوی کە فرەیان پویچەڵ کرد.

"بڕیارەیل بی گەرەنتی" 

ئی نۆرمەی نووە، وەقسەی گوتەی شرۆڤەکار سیاسی، موجاشع تمیمی، "نوێنەرایەتی چاکسازی نیەکەێد، بەڵکم نەوین پلان ستراتیژی و لاوازی دەوڵەت جویر دامەزراوەیگ سەروەخوەی لە تاک و لایەنەیل ئاشکرا کەێد". تمیمی لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت: "بەیاننامەی ئی دویایی ئیبتیسام هیلالی ئەندام هاوپەیمان دەوڵەت یاسا، لەباوەت وەدویاچگن ئەرا گشت ئەو بڕیارەیلە کە حکومەتەگەی محمد شیاع سودانی دریانە ئەگەر نووری مالیکی گلەو بخوەێد، ئیستسنایگ نییە بەڵکم درویژیگە لە ریڕەوی دووارەوبوی، کە سودانی خوەییش هەر ئەو کارە کرد وەختیگ دویای مستەفا کازمی دەسەڵات گردە دەس".

حکومەتەگەی کازمی و ئەنجامەگەی هەر یەکە: بڕیارەیل وەبی هیچ گەرەنتییگ وەردەوامی، سیاسەت گشتی وەبی یادەوەری دامەزراوەیی و دەوڵەتیک کە وە لۆژیک لەناوچگن و ئاوەدانکردن وەڕیەو بوریەێد، وە کەڵەکەبوین."

وتیش: "یە کێبڕکێی سیاسی ئاسایی نییە، بەڵکم هەڵوەشانن سیستماتیگ چەمکی دەوڵەتە، کە بڕیارەیل بوونە ئامراز ململانێ، نەک ئامراز حوکمڕانی، تا پابەندبوینیگ ناوەین حکومەتەیل وە سیاسەتە گشتییەیل نیەمینێد، ئاژاوەگیری جویر دەسەڵاتێک مینێدەو".

ئیرنگە مالیکی فرەترین ئەگەر کاندیدە کە لەلایەن چوارچیوەی هەماهەنگییەو جویر سەرۆک حکومەت، دویای ئەوەگ سودانی کاندیدبوینی کیشادەو، وەپەی هاوپەیمان ئاوەدانکردن و گەشەپیدان.

تا ئیسە، مالکی کاندیدیگ فەرمی پیشکەش نەکرد، کە هیمان بەشیگ لە لایەنەیل چوارچیوە  "ڤیتۆ" لەبانی دیرن دیارترینیان عەمار حەکیم سەرۆک رەوت حیکمە، وەگەرد مەرجعیەی ئاینی کە پشتگیری لە هیچ گامیگ نەکرد، بەڵکم دووپات کرد نە پەیوەندی وە دروسکردن حکومەت نەیرێد.  

لەڕوی یاسا: چارەسەری نەیرێد

ئی قەیرانەیلە ناوەین حکومەتەیل لەشوینیەک، لایەن یاساییش دیرن، کە عەقیل عوکی پسپۆڕ یاسایی ئویشێد: پویچەڵکردن بڕیارەیل حکومەت وەرین لەلایەن حکومەت نوو، رییگ هەڵەس، کە لە سەرەتاوە و ئامانجگردنە نەک بەرژەوەنی گشتی، کە سیستەم وەڕیەوبردن دەوڵەت وە تەواوکردن کار ئەوەکەس، وەلێ یانە خوازن پەیامیگ کلبکەن کە بڕیارەیل وەرین نادروس بوینە و من لەوە خاسترم.

 عوكی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز دووپات کەێد کە سیستەم دامەزراوەیل لە گشت جیهان پشت وە یاسایەیلیگ بەسێد کە مسۆگەر بکەن بڕیارەیل لە بەرژەوەنی جادە و دەوڵەت کارا بوون و شوین و پایەی خوەیان داشتوون، و یەیش لە عراق وەپی کار نەکریاس، و نە لەناو دەستوور هەس نەیش لە گشت یاسایەیل.

 ئویشێدیش؛ ئەرا نمونە، بڕیارەیلیگ هەن لە ئەنجومەن شووڕش بەعس تا ئیسە کار وەپییان کریەێد، لەوەر ئەوە چارەسەر کێشەیلیگ کردنە و بۆشاییەیل یاسا پڕەو کردنە،  هەرچەن زیاتر لە 20 ساڵ وەبان رمیان رژیم رەد بویە، هیمان کار کەن. 

دووپاتیش کەێد کە ئی باوەتە  لەڕوی سیاسیەو نادروسە، و ئیرنگە چارەسەری نەیرێد، کە وەگورەی ریڕەوی دەستووری و یاسایی ری هەس هەر بڕیاریگ بیلێد یا لاوەێد، و هیچ دەقیگ یاسایی نیە قەیەغەی ئەوە بکەێد.