بی هاوپەیمانی.. ئایا F-16ی عراقی تۊنێد وە تەنیا بفڕێد؟

شەفەق نیوز- بەغداد

وەزارەت وەرگری عراق، رووژ یەکشەممەی گوزەشتە، دووپات کرد کە کاروان فڕۆکەیل F-16 ئیسە تۊنێد وە توانای عراقی کار بکەێد و خاسەو بکریەێد و وەگەڕ بخریەێد، ئەوەیش دۊای تەواوبۊن کیشانەوەی هیزەیل هاوپەیمانی ناودەوڵەتی لە وڵاتەگە لە 30 ئەیلول/ سێپتەمبەر 2026.

عراق ئیرنگە 34 فڕۆکەی F-16IQ Block 52+ دیرێد لە بنەڕەت 36 فڕۆکە کە گریەبەس لەبانیان وەرد وڵاتە یەکگرتگەیل کردۊد، کە چینەیل یەکەمی لە ساڵ 2016 رەسینە عراق و دۊاجار وەرگردنیان تەواو بۊ.

کاروانەگە 24 فڕۆکەی F-16C یەک کورسی و 10 فڕۆکەی F-16D دوو کورسی لەخوەی گرێد، دۊای لەدەسداین دوو فڕۆکە لە دوو رویداو مەشقکردن لەناو وڵاتە یەکگرتگەیل.

فڕۆکە جەنگییەیل لەناو بەرنامەی هیز ئاسمانی عراقی لە بنکەی ئاسمانی شەهید عەمید عەلی فلێح (بەلەد) لە پارێزگای سەڵاحەدین جیگیر بۊنە.

سەروەخوەیی لە وەگەڕخستن

لەی باوەتەو، قسەکەر وەناو وەزارەت وەرگری عراقی، لیوای هیزە تایبەتەیل یەحیا رەسووڵ ئۊشێد، کە کادرە عراقییە تایبەتمەنەیل وە فڕۆکەی F-16 لە ساڵ 2025ـەو وە تەواوی کارەیل خاسەوکردن و وەگەڕخستن و دابینکردن سزەمەنی و مەشقپیکردن فڕۆکەوانەیل گردنەسە دەس.

رەسووڵ ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئۊشێدیش، کە عراق هێمان هەوەجە وە کۆمپانیای دروسکەر دیرێد لە بوار پارچەی یەدەگ و کەرەستەیل یەدەگ، و یەیش چشتیگ سروشتییە لە وەگەڕخستن فڕۆکە جەنگییە نووەیل، وە ئاماژەداین ئەوەگ شمارەیگ گەورا لە ئەندازیار و هونەرییە عراقییەیل خولەیل پیشکەفتگ لە وڵاتە یەکگرتگەیل دینە، لە وەختیگ بڕیگ ترەک مەشق لەناو عراق دینە وە هاوکاری وەرد ئەو کۆمپانیایە کە لە بەرنامەگە کار کردیاد.

و دووپات کەێد کە کادرە عراقییەیل ئیسە ئاستەیل بەرزیگ لە شارەزایی دیرن، و بڕیگ لە هونەرییەیل خوەیان بۊنەسە راهێنەر، و دیاری کەێد کە پشتبەسین عراق وە خوەی لە وەگەڕخستن فڕۆکەیل و خاسەوکردنیان و دابینکردن سزەمەنی ئەرایان و مەشقپیکردن فڕۆکەوانەیلی بۊەسە عراقی تەواو دۊای کووتاییهاتن ئەرک هاوپەیمانی.

کادرەیل عراقی

یەیش گونجیەێد وەرد دووپاتکردن جیگر سەرۆک شانەی راگەیانن ئەمنی، لیوا فڕۆکەوان تەحسین خەفاجی، کە وەگەڕخستن فڕۆکەیل و خاسەوکردنیان وە دەس عراقی کریەێد، و فڕۆکەوان و ئەندازیار و هونەرییەیلی عراقین.

خەفاجی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز ئاشکرا کەێد، کە وەجبەیل یەکەم لە ساڵ 2015 دەس وەپی کرد، لە وەختیگ فڕۆکەیل لە 2016 دەس کردنە رەسین ئەرا عراق، تا رەسیە تەواوبۊن کاروانەگە، و وتیش کە فڕۆکەگە فڕۆکەوانیگ عراقی رانێدەی، و هونەرییگ عراقی کار لەبانی کەێد، و هۊچ کەسیگ بیگانە نییە لەناو بنکەگە کۆنتڕۆڵی بکەێد.

 دیاری کەێد کە عراق توانای خاسەوکردن و وەردەوامیداین وە فڕۆکەیل دیرێد، وەلی شایەت هەوەجە بکەێد، هەر جویر هیزە ئاسمانییەیل ترەک، بڕیگ لە فڕۆکەیل گلەو بەێد ئەرا کۆمپانیای دروسکەر ئەرا ئەنجامداین پرۆسەیل ئامادەکردن سەرەکی، یا ئەرا سەنین پارچەی یەدەگ ئەرا وەردەوامی خزمەتکردن.

پاڵپشتی وەردەوام ئەمریکی

قسەکردن لەباوەت پشتبەسین عراقی لە قۆناغیگ تیەێد کە لە وەرانوەری وەردەوامی گرێبەسەیل پاڵپشتی ئەمریکی وەخوەیەو دی.

لە 26 حوزەیران/ یۆنیۆ 2025، گریەبەسیگ راگەیانریا کە نرخەگەی رەسێدە 118 ملیۆن دۆلار ئەرا پاڵپشتیکردن کاروان F-16 عراقی، وە دابینکردن پۊل عراقی تەواو لەناو بەرنامەی فرووشتنە سەربازییە بیگانەیل، وەرد قیست یەکەم کە رەسیە نزیکەی 57.8 ملیۆن دۆلار، و وەردەوامی کارکردن تا کووتایی تشرین دووەم/ نۆڤەمبەر 2026. 

لە 22 تشرین دووەم/ نۆڤەمبەر 2025، وەزارەت وەرگری ئەمریکی گریەبەسیگ نوو وەرد کۆمپانیای Vectrus Systems وە بڕ 252.05 ملیۆن دۆلار راگەیان ئەرا پیشکەشکردن خزمەتگوزارییەیل وەگەڕخستن بنکەگە و پاڵپشتی ژیان و خزمەتگوزارییە ئەمنییەیل بەسیاگ وە بەرنامەی F-16 لە بنکەی ئاسمانی شەهید عەمید عەلی فلێح، وە مەرجیگ کارکردن تا 24 ئەیلول/ سێپتەمبەر 2026 وەردەوام بوود.

لە وەخت ئیمزاکردن گرێبەسەگەیش نزیکەی 123.99 ملیۆن دۆلار لە پۊل فرووشتنە سەربازییە بیگانەیل عراقی تەرخان کریا.

زنجیرەی دابینکردن

لەلای خوەیەو، شارەزای ئەمنی سەرمەد بەیاتی دۊنێد، کە کێشە سەرەکییەگە لە توانای هونەرییە عراقییەیل ئەرا رەفتارکردن وەرد فڕۆکەیل نییە، وە دیاریکردن بۊن تیمەیل خاسەوکردن کە مەشق دینە.

وەلی بەیاتی لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز، دیاری کەێد کە گرفتیگ ترەک کە خوەی لە پارچەی یەدەگ دۊنێدەو، بیجگە لە هەوەجەداین وە نووەوکردن فڕۆکەیل وە خەرجەیلیگ کە شایەت بڕەسێدە ملیۆنا دۆلار، و ئۊشێد کە کارەگە وە شیوەیگ سەرەکی بەسیاس وە کۆمپانیای "لۆکهید مارتن" دروسکەر، و پاڵپشتی ئەمریکی ئەرا بەرنامەگە لەڕی ئەوەو رەد بوود.

وەپەی قسەی بەیاتی، کادرە عراقییەیل تۊەنن کارەیل خاسەوکردن جیوەجی بکەن، وەلی بڕیگ لە پارچە یەدەگەیل تەنیا لەڕی کۆمپانیای دروسکەرەو دەسکەفن، یا لە بڕیگ دۆخ لەڕی بنکە ئەمریکییەیل لە ئەڵمانیا، و دۊنێد کە وەردەوامی رێککەفتنەیل وەرد "لۆکهید مارتن" ری دەێد ئی گرفتە وەڕیەو بوریەێد.

قەیران 2020

ئی رخ و نیگەرانییەیلە ئەوەگ لە 2020 رویدا تیرنەو هۊر، وەختیگ کیشانەوەی گریەبەسکارە ئەمریکییەیل لە بنکەی بەلەد لەبان پەلامارەیل کە هیز و دامەزراوە ئەمریکییەیل کردنە ئامانج، بۊە مدوو گلەوخواردنیگ گەورا لە ئامادەباشی کاروان F-16، وەپەی راپۆرتە ئەمریکییەیل کە ئاژانس شەفەق نیوز لەو وەختە بڵاوی کرد.

لە 30 حوزەیران/ یۆنیۆ 2020، راپۆرتیگ کە گۆڤار "فۆربس" ئەمریکی بڵاوی کرد پەردە لەبان وسانن وەکارهاوردن شمارەیگ لە فڕۆکە جەنگییە عراقییەیل لادا وە مدوو نەۊین خاسەوکردن هونەری، وە پشتبەسین وە رای شارەزا و شیکەرە سەربازییەیل کە دووپات کردن کیشانەوەی هونەرییە ئەمریکییەیل لە ئەنجام هەڕەشە ئەمنییەیل جۊلەی کاروانەگە پەک خستگە.

لە 17ی ئایار/ مایۆ 2021، راپۆرتیگ گۆڤار Military Watch مەزەنە کرد کە عراق مینەی فڕۆکەی جەنگی جیگیر بکەێد وە مدوو پشتبەسینی وە شارەزا ئەمریکییەیل لە خاسەوکردن فڕۆکەیل F-16.

راپۆرتەگە لەو وەختە وژاردەیل رووسی ئەگەری خستە روو، لە ناویان MiG-29 و MiG-35، لە وەختیگ توانای دارایی عراق ئەرا سەنین فڕۆکەی جەنگی جویر Su-57 سنووردار بۊ.

وەلی ئەو پیشبینییەیلە ئاڵشت نەۊن ئەرا بڕیاریگ ئاشکرا ئەرا دەسهەڵگردن لە F-16؛ بەڵکم عراق وەردەوام بۊ لە دابینکردن پۊل ئەرا بەرنامەگە و وەدەسهاوردن پاڵپشتی هونەری بەسیاگ وەپی.

نووڕین ستراتیژی

لەلای خوەیەو، شارەزای ستراتیژی ئەحمەد شەرێفی دۊنێد، کە بەرنامەی F-16 هێمان، لە روی هونەری و ستراتیژییەو، هەوەجە وە دوینستنیگ رووشنتر دیرێد، و دیاری کەێد کە بەرنامەگە نەکەفتیەسە ژیر ستراتیژییەتیگ تەواو کە بکەێدەی ناوکیگ دیار ئەرا هیز ئاسمانی عراقی لەناو پەیوەندییە وەرگرییەگە وەرد وڵاتە یەکگرتگەیل.

شرێفی لە قسەیلی ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز، گومان دیرێد لە توانای عراق لە مقیەتیکردن گوڕ و تەوژم هونەری خوازریاگ لە خاسەوکردن و ئامادەکردن، وە تایبەت کە گریەبەسەیل خاسەوکردن فڕۆکەیل بەسیاس وە کۆمپانیا ئەمریکییە تایبەتمەنەیل، و دۊنێد کە سروشت پەیوەندییە سیاسی و ئەمنییەگە لە ناوەین بەغداد و واشنتۆن تۊەنێد کاریگەری لەبان بەرنامەگە بیاشتوود.

هەرلیوا لە کووتایی باوەڕ دیرێد کە ئەو ئەرکەیلە کە فڕۆکەیل لە ئیسە جیوەجیی کەن سنووردارە لە وەراورد وەرد ئەوەگ فڕۆکە جەنگییە نووەیل F-16 تۊنن جیوەجیی بکەن لە ئەرکەیل هویر و تایبەت.