کورد لە تەرازۊ عراق دۊای هاوپەیمانی

عەلی حسێن فەیلی

رخەیل کورد لەوەرانوەر رەوش سیاسی و ئەمنی لە عراق تەنیا کاردانەوەیگ سووزداری یا کاریگ رەدبۊ لە رخ و دڵەڕاوکی نییە؛ بەڵکم نشاندانیگە لە نیگەرانییگ بوینگەرایی و هەڵسەنگاندنیگ راسگانی کە کارەساتەیل میژوو و زوان شمارەیل و بیبەزەیی هاوکیشە جوگرافییەیل چەسپانیەسەی، و هیچ چەودیاریگ کە لە دەیشت کوردستانەو نووڕێدە ئی هاوکیشە، نیەتۊنێد لەی رخەیلە بڕەسنێد، مەگەر ئەوەگ قۊلەو بوود لەو رویداوەیلە کە گرنگی و قورسایی خوەیان لە یادەوەری گەل هەرێم پارێزن.

میژوو سیاسی کورد لە عراق زنجیرەیگ وەردەوام لە پەیمانە شکیاگەیل و ئەو رێککەفتنەیلە هەڵگرێد کە بی گەرەنتی بۊن، و تاقیکردنەیل فێر کورد کردنە کە ناوەندەیل بڕیار لە بەغداد، هەر روخساریگ ئایدۆلۆژی دەسەڵات فەرمانڕەوا بۊە، مەیلیان هەس وەختیگ هاز خوەیان گلەو تیەرن وەرەو چەسپانن زاڵبۊن و وازهاوردن لە لەیەکفامستنەیل بچن، لە پێشێلکردن رێککەفتن 11ی ئازار 1970ەوە، تا سەودای جەزائیر لە ساڵ 1975، و دۊاتر کارەساتەیل ئەنفال و بومباران کیمیایی هەڵەبجە، ئی وێستگەیلە هوشیارییگ سیاسی چەسپانن کە نووڕێدە نەوین زەمانەتکار ناودەوڵەتی جویر زەنگ وریاداریکردنیگ وە رخ لەبان دەسکەفتە نەتەوەییەیل، چۊنکە پابەندبۊنە نۊسیاگەیل تەنیا کڕیگ لەبان کاغەز مینن وەختیگ تەرازۊ هازەیل لەبان زەوی پاڵپشتییان نیەکەن.

 سەرەڕای تاڵی ئی میراتە، سەرکردایەتییە کوردەیل مینن دەس خوەیان ئەرا ئاشتی و دیالۆگ دریژ کەن، وە تایبەت دۊای ساڵ 2003، وەختیگ بەشداری کردن لە دروسکردن دامەزراوەیل عراق نوو و نویسین دەستوورەگەی، و سەرکردەیلیان، لە وەرینیشیان مەسعود بارزاني و جەلال تاڵەبانی، رۆڵەیل لە نزیکەوکردن هازە عراقییەیل و دروسکردن سازانە نیشتمانییەیل گردنە دەس.

هەمیش وتار سەرۆک هەرێم کوردستان نێچیرڤان بارزانی لە ئاهەنگ "رووژ سەروەری" لە بەغداد، لە یەکەم تشرین یەکەم 2026، جویر دریژەکریای ئی ریبازە هات؛ کە دەرکەفتنی وە نیشانەی پەرچەم عراقی لەبان سینگی، و پیشکەشکردن وتاریگ وە عەرەبی کە نزیکەی هەفت خولەک وەردەوام بۊ، واتەی ئەوە هەڵگرد کە قسە ئەرا گشت عراقییەیل کەێد.

لەبان ئاست مەیدانی، شایەت کیشیان هیزەیل هاوپەیمانی کەلیگ بیلێدەو کە رخە ئەمنییەیل لەلیەو دزە بکەن، لە جەنگ دژ وە داعش کە لە ساڵ 2014 دەس وەپی کرد، هەرێم کوردستان فرەتر لە 1,800 شەهید و 10,000 زەخمدار لە رزەیل پێشمەرگە پیشکەش کرد، لە بەرەیگ کە دریژییەگەی لە 1,000 کیلۆمەتر رەد کرد.

و ئمڕوو، ئی نیگەرانی ئەمنییە وەرد وەردەوامبۊن گت بودجەی کوردستان، و پەکخستن ئەنقەس ئەرا تەواوکردن جیوەجیکردن ماددەی 140 لە دەستوور تیکەڵ بوود، مەنین ئی مافە وە هەڵوەسریاگی، دۊای فرەتر لە دوو دەیە لەبان پەسەنکردن دەستوور، لە وەلای کورد باوەڕ ئەوە قایم کەێد کە سیاسەت چەسپانن ئەمر واقیع لەبان چارەسەرە یاسایی و دادپەروەرانەیل کەفێدە نوا، و ئی پەکخستنە، لە ویژدان کوردی، لە سنوورەیل کەمتەرخەمی کارگێڕی رەد کەێد، تا ئاڵشت بوود ئەرا هەڕەشەیگ کە سیاسەتەیل ئاڵشتکردن دیمۆگرافی و دەسگردن وەبان زەوییە کشتوکاڵییەیل تیارێدە هۊر، و گومانەیل قۊلەو کەێد لە پابەندبۊن وە رێککەفتن نیشتمانی کە عراق دۊای 2003 لەبانی دروس بۊ.

 لایەنیگ ترەک لە رخەیل لە چالاکی ئەو گرووپە چەکدارەیل دەرکەفێد کە لە دەیشت چوارچیوەی دەوڵەت و فەرمانە فەرمییەیلی کار کەن. ئی هیزەیلە دەیان جار هەرێم کوردستان کردنەسە ئامانج ئەرا پەیامە مەیدانییەیل و فشارەیلیان، لەڕی ئامانجگردن ژیرخان ئابووری و فڕۆکەخانەیل و ناوەندەیل وزە وە مووشەک و فڕۆکەوان بیفڕۆکەوان، وە شیوەیگ کە ژینگەی بەرهەمکاری لاواز کەێد و ئابووری و رەوش سیاسی لە هەولێر شیونێد.

پاراستن ناودەوڵەتی پێگەیگ بنەڕەتی لە هەژمارەیل ستراتیژی هەولێر داگیر کەێد، چۊ هەوەجەیگ ئەمنی لە قۆناغ ئیسە، و ئی ئامادەبۊنە، وە شیوەی میژوویی، بەرهەم ئیرادەیگ کوردی یەکلایەنە نەۊ؛ بەڵکم سیاسەتە دوژمنکارییەیل رژیم سەدام گاڵ کۆمەڵگای ناودەوڵەتی دا لە ساڵ 1991 ئەرا دروسکردن "ناوچەیگ ئارام" ئەرا پاراستن کورد، دۊاتر هاوپەیمان لە ساڵ 2014 هات لەبان بنەمای داوایگ فەرمی لە حکومەت فیدراڵی لە بەغداد، و وە هاوبەشی وەرد هەولێر، هەمیش ئامادەبۊن ناودەوڵەتی ماوەی دوو دەیەی گوزەشتە یەکیگ لە هوکارەیل هاوسەنگکردن هەژموون دەیشتەکی لە عراق دروس کرد، و وەرد کەمەوبوین چەترە سەربازییەگەی، رخەیل زیای کەن لە گردەوبوین تەنگەوکردن ناوخۆیی و فشارەیل دەوڵەتەیل هاوسا، وە نووڕستن راسی جیۆپۆلەتیکی کوردستان چۊ هەرێمیگ دەوردریای بی دەرچە.

وەلی تاقیکردنەیل پاراستن ناودەوڵەتی سەرکردایەتی کوردی خەنە وەرانوەر راسییگ بنەڕەتی: پاڵپشتی دەیشتەکی وە ئاڵشتکردن بەرژەوەنییەیل ئاڵشت بوود، و گەرەنتی هەمیشەیی دروس نیەکەێد، لەوەر ئەوە، ئی چەترە نرخ خوەی وەدەس تیەرێد وەو قەوارە کە وەخت ریخوش کەێد ئەرا دروسکردن گەرەنتی ناوخۆیی، و چارەسەرکردن ناکۆکییەیل، و چەسپانن هاوبەشییگ دەستووری کە بتۊنێد وەردەوام بوود وەختێگ هەڵوێستە ناودەوڵەتییەیل ئاڵشت بوون.

وەلی رۊیگ ترەک ئی کیشە، لە ئاڵشتبوین فشار لە هەڕەشەی سەربازییەو ئەرا تەنگەوکردن یاسایی و دارایی دەرکەفێد، وە شیوەیگ کە قەوارەی سیاسی هەرێم کوردستان لاواز کەێد و هەڕەشە کەێد وە ئاڵشتکردنی ئەرا ئیدارەیگ ناوخۆیی کۆتکریاگ، و تاقیکردن فیدراڵی لە ناوەڕۆکە دەستوورییەگەی چووڵ کەێد، و ئەوەیش دەێدە بنەمای سازان و هاوبەشی نیشتمانی، و بوار لە وەرانوەر چەسپانن زاڵبوین زۆرینە واز کەێد.

 لە وەرانوەر یە، هەرێم کوردستان وەرپرسیارەتی چارەسەرکردن کیشە ناوخۆییەیلی هەڵگرێد و دروسکردن ستراتیژییگ ئارامتر ئەرا وەڕیەوەبردن پەیوەندییەگەی وەرد بەغداد. چۊنکە ناکۆکییەیلی توانای ئەرا پاراستن قورسایی خوەی جویر "دروسکەر پاشایەیل" لاواز کردنە، و کارتەیلی لە نواگیریکردن شیویان هاوسەنگی کەمەو کردگە، وەلی رخەیلب واتەی دەسکیشانن لە ئەرک نیشتمانی نییە، و نۊنەرایەتی کارتیگ ئەرا مانۆڕ سیاسی یا کەمەوکردن لە سام عراق نیەکەێد؛ بەڵکم ئاشکرای تاقیکردنیگ کەێد کە کەفێدە روی وڵاتەگە وەختیگ لە وەرانوەر دەرفەتیگ دەگمەنە و بی "سەڵاکاری دەیشتەکی": ئاڵشتکردن سەروەری ئەرا گەرەنتی وە ئاسایش گشت پێکهاتەیلی، و ئەڵگەردان فیدراڵی لە دەقیگ دەستوورییەو ئەرا هاوبەشییگ کە مافەیل بپارێزێد و وەیەکەوژیان بنەماییگ ئارام بەخشێد.